سرگشته چو باد می‌دوم در عالمیادداشتی در معرفی دیوان رباعیات مهستی دبیر گنجوی(پژوهش مهدی دهقان، تبری…

خیام پرومته‌ی ایران در راه ....

به سخن رسیده باشددوست بزرگواری از من پرسید که گویندۀ این بیت کیست:چه خوش است راز گفتن به حریف نکته‌سنجیکه سخن نگفته باشی، به سخن رسیده باشدبا جست‌وجو در گوگل دیدم که همه جا بیدل دهلوی را گویندۀ سخن معرفی کرده‌اند. بیدل غزلی در این وزن و ردیف و قافیه دارد که مطلعش این است:پی اشک من ندانم به کجا رسیده باشدز پی‌ات دویدنی داشت، به رهی چکیده باشد(غزلیات بیدل، تصحیح طباطبایی و قزوه، ۱: ۷۸۰).بیت مذکور در غزل فوق نیست. بنابراین، انتساب بیت به بیدل دهلوی نادرست است. در این زمین و زمینه، چند شاعر عصر صفوی غزل دارند. از جمله، عرفی شیرازی:به لحد چگونه زین غم دلم آرمیده باشدکه لبی چنان به مرگم چو تویی گزیده باشد(کلیات عرفی، تصحیح ولی‌الحق انصاری، ۱: ۵۹۹).باری، اغلب تذکره‌های عصر صفوی به بعد را که کشف‌الابیات دارند، جست‌وجو کردم: عرفات العاشقین، تذکرۀ نصرآبادی، ریاض الشعرا، کلمات الشعرا، آتشکدۀ آذر، نشتر عشق و امثالهم؛ بیت مورد نظر دوست ما در این تذکره‌ها یافت نشد. اما نتیجۀ پیگیری من، مرا به بیتی رساند که بسیار به آن شبیه است. صائب تبریزی در سفینۀ خود، این دو بیت را به نام «مولانا کلانی» ثبت کرده است:چه خوش است اینکه جانان ز سفر رسیده باشدز نشاط اشک شادی به رُخم دویده باشدچه خوش است هم‌زبانی به جوان نکته‌دانیکه سخن نگفته باشی، به سخن رسیده باشد(سفینۀ صائب، چاپ عکسی، ۴۹۲)در فرهنگ سخنوران و تذکره‌های شعر فارسی، به شاعری به نام «کلانی» برنخوردم. بیت دوم را محمد صالح رضوی در کتاب لطایف الخیال خود به نام «کلامی» ثبت کرده است (دستنویس شمارۀ ۸۲۱۷ کتابخانۀ مجلس، برگ ۱۴۰ر). گردآورندۀ لطایف، در مقدمۀ کتاب، درفهرست شاعران، منظور از کلامی را کلامی اصفهانی دانسته است. کلامی اصفهانی، طبق آنچه اوحدی بلیانی در شرح حال او نوشته، در سال ۱۰۰۰ هجری در عرصۀ حیات بود. . وی برادری به نام سلامی داشته، که او هم شاعر بوده است. اوحدی تلویحاً کلامی را به سبب گدامنشی و «اخذ و خواهش» سرزنش کرده است. امین احمد رازی هم وصفی از طمعکاری کلامی و سلامی به دست داده است (هفت اقلیم، ۲: ۹۹۷). به گفتۀ اوحدی، کلامی، «دیوانی از همه قسم سخن خصوص غزل» داشته است (رک. عرفات العاشقین، ۵: ۳۲۲۲). فی الحال در فهرست‌ها اثری از این دیوان یافت نشد. جمع ابیاتی که اوحدی از کلامی ثبت کرده، یازده بیت است. احتمال آنکه منظورِ صائب از «کلانی»، همان «کلامی» بوده باشد، وجود دارد. در سفینۀ صائب سه بیت شعر به نام «مولانا کلامی اصفهانی» هست (چاپ عکسی، ۳۵۹) و از اشارت نصرآبادی دانسته می‌شود که صائب از احوال این دو برادر آگاهی داشته است (رک. تذکرۀ نصرآبادی، ۱: ۴۹۰). در هر صورت، به نظر می‌رسد که منشأ بیت مورد نظر ما، شعر کلانی/کلامی بوده است و شاعری که نمی‌شناسیم، در مصراع نخست، تصرّف کرده و ویراست دلپذیرتری از آن عرضه داشته است.پی‌نوشت: دوست گرامی آقای حسین شهرابی مرا باخبر ساختند که خالص استرآبادی مشهور به نجیبا، از شاعران اواخر قرن یازدهم‌ق، غزلی در همین وزن و قافیه دارند و این بیت از آنجاست:دل خالص این تمنّا ز کسی امید داردکه سخن نگفته باشی، به سخن رسیده باشدمأخذ این شعر، مقالۀ شادروان دکتر مهدی درخشان در معرفی خالص استرآبادی است که سال ۱۳۵۵ در مجلۀ دانشکدۀ ادبیات دانشگاه تهران (شمارۀ ۹۵) به چاپ رسیده است. نجیبا در زمان سلطان سلیمان صفوی (۱۰۷۷-۱۱۰۵ق) در اصفهان به سر می‌بُرده. خالص احتمالاً غزل خود را تحت تأثیر کلامی اصفهانی سروده است. ‏.."چهار خطی"https://telegram.me/Xatt4

فهرستی از کانال‌های سودمند در زمینهٔ فرهنگ و تاریخ و ادبیات ایران:ابن سینا؛ حکیم هزاره‌ها@avicenna370_428ادب و فرهنگ@aaadab1397farhangاز گذشته و اکنون@azgozashtevaaknoonاز ویرایش@azvirayeshاستاد دکتر محمّدعلی موحّد@movahed1302امید طبیب‌زاده@OmidTabibzadehانجامه@Anjaameایرانشناسی@Iranistics_UTبزم‌آورد@bazmavardبنیاد موقوفات دکتر محمود افشار @AfsharFoundationبیاض@atefeh_tayyehبیهقی (درس‌گفتارها و مقالات)@SeyediBeyhaghiپارسی‌جوی@ParsiJoyپریشان‌خوانی@post_bookتاریخ بیهقی@thehistoryofbeyhaqiتاریخ فرهنگ هنر و ادبیات ایران‌زمین@tarikhfarhanghonariranzaminتالار آینه@talar_ayneترجمان علوم انسانی@tarjomaanwebتنیده ز دل بافته ز جان@Tanideh_az_delجامعه و فرهنگ@peymaneshaghi110جستارهای ابوالفضل خطیبی@dr_khatibi_abolfazlچراغ ناافروخته@hamidrezatavakoli_literatureچشم‌و‌چراغ@cheshmocheraghچهارخطّی@Xatt4حافظ‌خوانی@hafezxanyحاصل اوقات@HaseleOwqatحدیثِ آرزومندی@mr_moshtaqianخانهٔ اندیشمندان علوم انسانی@iranianhhtخردسرای فردوسی@kheradsarayeferdowsiخشت و خیال@kheshtbekheshtخوانش متون استاد مهدی سیدی@seyedimotunخوانش‌ها@Khanishhaخوشنویسی قدما@khoshnevisi_Qodamaدست‌نویس‌ها و متون کهن فارسی@PersianManuscriptsدکتر بهرام پروین گنابادی@dr_bahram_parvinدکتر رحیمی واریانی@r_varyaniدکتر محمّد دهقانی@dmdehghaniدکتر محمّد مرادی@drmomoradiدکتر مهدی محبتی@doctormohabatiدکتر مهدی نوریان@dr_mehdi_nourianدورنما@doornamaaدیوار مهربانی نسخ خطّی@nosakhekhatiراحُ الأرواح@rahearwahرجبعلی لباف خانیکی@Labbafkhanikiرسول جعفریان@jafarian1964رضا موسوی طبری@rezamousavitabariزین قند پارسی@qande_parsiسایه‌سار@Sayehsaarسخنرانی‌ها@sokhanranihaaسرو سایه‌فکن@sarve_saye_fekanسیرجان‌نامه@sirjannameشاهنامه کودک هما@shahnameh_kodakanشفیعی کدکنی@shafiei_kadkaniشکفتن در آفتاب@shekoftandaraftabشهرام یاری@Shsyariفرهنگ مکتوب و شفاهی گلپایگان@farhangegolpayeganفنّ ادبیات@fanneadabقدح‌های نهانی@qadahhaقطب علمی فردوسی و شاهنامه@ghotbeelmiferdowsiقلم‌انداز@QalamAndazکاروند پارسی@karvandparsiکانون پژوهش‌های شاهنامه@shahnameh_ferdowsiکانون خوانش آثار ادبی@kanonekhanesheasareadabiکتاب ابروباد@Abrobad_Booksکتابخانهٔ ادب و فرهنگ@divaanhaکتابخانهٔ ایران‌شناسی @ketabxaneiranshenasiکتابخانهٔ تخصّصی ادبیات@eliteraturebookکتابخانهٔ تخصّصی تاریخ اسلام و ایران@Historylibraryکتابخانهٔ سپهسالار@sepahsalaarکتابخانهٔ مرکزی دانشگاه تهران@UT_Central_Libraryگاهنامهٔ ادبی@gahnameyeadabiماهروز@mah_rooz87مباحث ایران‌شناسی @IranologyTopicsمجلّهٔ سفینهٔ تبریز@Safinehyetabrizمجمع پریشانی@majmaeparishaniمرتضی کریمی‌نیا@kariminiaaمردم‌نامه (تاریخ مردم)@mardomnamehمشهدشناخت@mashhadshenahktمطالعات اسلامی@islamicstudiesمقالات دکتر علی‌اشرف صادقی@aliashrafsadeqiمقطّعه@moqattaeمؤسّسهٔ پژوهشی میراث مکتوب@mirasmaktoobناف تهرون@nafetehroonنسخ خطّی فارسی در کتابخانه‌های جهان@n_kh_f_jنسخهٔ خطّی@manuscript_irنقش بر آب@naghshbarabنور سیاه@n00re30yahوالایش@bahmanbanihaashemiهزار بادهٔ ناخورده@Hezar_badeیادداشت‌های سید احمدرضا قائم‌مقامی@YaddashtQaemmaqamiیادداشت‌های شاهنامه استاد خالقی مطلق@shahnameh1000Al News@Ancientirannewsاگر شما هم کانال سودمندی در این حوزه می‌شناسید معرفی کنید.سلمان ساکت۱۷ مرداد‌ماه ۱۴۰۵@Avaze_Sorkhinstagram.com/Salmansaket.Official

به سخن رسیده باشددوست بزرگواری از من پرسید که گویندۀ این بیت کیست:چه خوش است راز گفتن به حریف نکته‌سنجیکه سخن نگفته باشی، به سخن رسیده باشدبا جست‌وجو در گوگل دیدم که همه جا بیدل دهلوی را گویندۀ سخن معرفی کرده‌اند. بیدل غزلی در این وزن و ردیف و قافیه دارد که مطلعش این است:پی اشک من ندانم به کجا رسیده باشدز پی‌ات دویدنی داشت، به رهی چکیده باشد(غزلیات بیدل، تصحیح طباطبایی و قزوه، ۱: ۷۸۰).بیت مذکور در غزل فوق نیست. بنابراین، انتساب بیت به بیدل دهلوی نادرست است. در این زمین و زمینه، چند شاعر عصر صفوی غزل دارند. از جمله، عرفی شیرازی:به لحد چگونه زین غم دلم آرمیده باشدکه لبی چنان به مرگم چو تویی گزیده باشد(کلیات عرفی، تصحیح ولی‌الحق انصاری، ۱: ۵۹۹).باری، اغلب تذکره‌های عصر صفوی به بعد را که کشف‌الابیات دارند، جست‌وجو کردم: عرفات العاشقین، تذکرۀ نصرآبادی، ریاض الشعرا، کلمات الشعرا، آتشکدۀ آذر، نشتر عشق و امثالهم؛ بیت مورد نظر دوست ما در این تذکره‌ها یافت نشد. اما نتیجۀ پیگیری من، مرا به بیتی رساند که بسیار به آن شبیه است. صائب تبریزی در سفینۀ خود، این دو بیت را به نام «مولانا کلانی» ثبت کرده است:چه خوش است اینکه جانان ز سفر رسیده باشدز نشاط اشک شادی به رُخم دویده باشدچه خوش است هم‌زبانی به جوان نکته‌دانیکه سخن نگفته باشی، به سخن رسیده باشد(سفینۀ صائب، چاپ عکسی، ۴۹۲)در فرهنگ سخنوران و تذکره‌های شعر فارسی، به شاعری به نام «کلانی» برنخوردم. بیت دوم را محمد صالح رضوی در کتاب لطایف الخیال خود به نام «کلامی» ثبت کرده است (دستنویس شمارۀ ۸۲۱۷ کتابخانۀ مجلس، برگ ۱۴۰ر). گردآورندۀ لطایف، در مقدمۀ کتاب، درفهرست شاعران، منظور از کلامی را کلامی اصفهانی دانسته است. کلامی اصفهانی، طبق آنچه اوحدی بلیانی در شرح حال او نوشته، در سال ۱۰۰۰ هجری در عرصۀ حیات بود. . وی برادری به نام سلامی داشته، که او هم شاعر بوده است. اوحدی تلویحاً کلامی را به سبب گدامنشی و «اخذ و خواهش» سرزنش کرده است. امین احمد رازی هم وصفی از طمعکاری کلامی و سلامی به دست داده است (هفت اقلیم، ۲: ۹۹۷). به گفتۀ اوحدی، کلامی، «دیوانی از همه قسم سخن خصوص غزل» داشته است (رک. عرفات العاشقین، ۵: ۳۲۲۲). فی الحال در فهرست‌ها اثری از این دیوان یافت نشد. جمع ابیاتی که اوحدی از کلامی ثبت کرده، یازده بیت است. احتمال آنکه منظورِ صائب از «کلانی»، همان «کلامی» بوده باشد، وجود دارد. در سفینۀ صائب سه بیت شعر به نام «مولانا کلامی اصفهانی» هست (چاپ عکسی، ۳۵۹) و از اشارت نصرآبادی دانسته می‌شود که صائب از احوال این دو برادر آگاهی داشته است (رک. تذکرۀ نصرآبادی، ۱: ۴۹۰). در هر صورت، به نظر می‌رسد که منشأ بیت مورد نظر ما، شعر کلانی/کلامی بوده است و شاعری که نمی‌شناسیم، در مصراع نخست، تصرّف کرده و ویراست دلپذیرتری از آن عرضه داشته است.پی‌نوشت: دوست گرامی آقای حسین شهرابی مرا باخبر ساختند که خالص استرآبادی مشهور به نجیبا، از شاعران اواخر قرن یازدهم‌ق، غزلی در همین وزن و قافیه دارند و این بیت از آنجاست:دل خالص این تمنّا ز کسی امید داردکه سخن نگفته باشی، به سخن رسیده باشدمأخذ این شعر، مقالۀ شادروان دکتر مهدی درخشان در معرفی خالص استرآبادی است که سال ۱۳۵۵ در مجلۀ دانشکدۀ ادبیات دانشگاه تهران (شمارۀ ۹۵) به چاپ رسیده است. نجیبا در زمان سلطان سلیمان صفوی (۱۰۷۷-۱۱۰۵ق) در اصفهان به سر می‌بُرده. خالص احتمالاً غزل خود را تحت تأثیر کلامی اصفهانی سروده است. ‏.."چهار خطی"https://telegram.me/Xatt4

🔸 آیا معماری رباعی می‌تواند در مسئلۀ انتساب رباعیات خیام نقشی داشته باشد؟سیدعلی میرافضلی در بررسی بی‌نظیر نسخه‌شناسی رباعیات خیام، بیست رباعی را از رباعیات مسلم الصدور خیام یافته‌اند و با عنوان  «اصیل» آنها را از رباعیات «محتمل» تفکیک کرده‌اند.با این حال مطالعه دقیق این بیست رباعی از منظر فرم و زبان و معماری رباعی برای یافتن امضای شخصی خیام این تامل را برمی انگیزد که لااقل یک رباعی، از این منظر امضای خیام را ندارد. تقریباً در همۀ این رباعیات بیست‌گانه، خیام اندیشۀ خود را نه از طریق بیان مستقیم و خطابه‌وار، بلکه از طریق معماری دقیق متن و خلق موقعیت‌های عینی و زیسته منتقل می‌کند. او معمولاً از تبدیل شعر به گزاره‌های صریح فلسفی پرهیز دارد و به جای آن، اندیشه را در رفتار اشیا، رخدادها و موقعیت‌ها پنهان می‌کند.او به جای آنکه بگوید جهان گذراست، انسان را بر سر یک دوراهی قرار می‌دهد. به جای آنکه از راز مرگ سخن بگوید، کوزه‌یی را وامی‌دارد که از کوزه‌گر و کوزه‌خر و کوزه‌فروش سراغ بگیرد. به جای آنکه از جبر و اختیار بحث کند، مخاطب را در موقعیتی قرار می‌دهد که گویی به جلسه‌یی دعوت شده است که تمام تصمیم‌های آن پیش از ورود او گرفته شده‌اند. یعنی در رباعیات قطعی خیام، هیچگاه اندیشه به طور مستقیم و صریح بیان نمی‌شود بلکه به تجربه تبدیل می‌شود.در مقابل، رباعی مشهور:از دی که گذشت، هیچ از او یاد مکنفردا که نیامده‌ست، فریاد مکنبر نامده و گذشته، بنیاد مکنحالی خوش باش و عمر بر باد مکندست‌کم از این منظر، وضعیت متفاوتی دارد.در اینجا شاعر بیش از آنکه معمار یک موقعیت باشد، در جایگاه واعظ و خطیبی قرار می‌گیرد که مجموعه‌یی از توصیه‌های حکیمانه را که البته به نوعی حاوی خلاصه فلسفه اوست، مستقیماً با مخاطب در میان می‌گذارد. زبان این رباعی نسبت به بسیاری از رباعیات دیگر خیام، مستقیم‌تر، آشکارتر و از نظر مسیر حرکت معنایی، پیش‌بینی‌پذیرتر است.البته این مشاهده، به هیچ روی جایگزین نسخه‌شناسی و پژوهش‌های تاریخی نمی‌شود و به خودی خود نیز نمی‌تواند دلیلی بر رد یا پذیرش انتساب یک رباعی به خیام باشد یا تاکنون به عنوان شیوۀ استقرایی مورد وفاق شناخته نشده است هرچند بعضی از پژوهشگران از جمله استاد همایی گاه بر این اساس، آرایی صادر کرده‌اند و مثلا گفته‌اند این رباعی از نظر زبانی نمی‌تواند از خیام باشد.در حقیقت پرسش و تأمل اصلی درست همینجاست:آیا می‌توان در کنار نسخه‌شناسی، از منظر فرم، زبان و معماری رباعی نیز به مسئلۀ انتساب اندیشید؟آیا ممکن است یک شاعر، افزون بر واژگان محبوب و مضامین تکرارشونده، دارای نوعی «امضای ساختاری» نیز باشد؟ اگر پاسخ مثبت باشد، این امضا دقیقاً در کجا قابل جستجو است؟- در نوع حرکت اندیشه در متن؟- در شیوۀ خلق موقعیت؟- در نسبت میان تصویر و مفهوم؟- در نحوۀ توزیع اطلاعات در طول چهار مصراع؟- در زمان و محل فرود نهایی شعر؟- در چگونگی مشارکت دادن مخاطب در فرایند کشف معنا؟- یا در شبکه‌های پنهان واژگان و تصاویر که در سراسر رباعی تنیده می‌شوند و به متن نوعی وحدت ارگانیک می‌بخشند؟شاید هنوز برای پاسخ دادن به این پرسش‌ها زود باشد. اما دست‌کم می‌توان این احتمال را مطرح کرد که همان‌گونه که هر شاعر دارای امضای زبانی و اندیشه است، ممکن است دارای نوعی امضای معمارانه نیز باشد، امضایی که نه در سطح واژه‌ها، بلکه در نحوۀ ساختن و سازمان‌دهی تجربهٔ شعری خود را نشان می‌دهد.اگر چنین باشد، شاید در آینده بتوان در کنار نسخه‌شناسی، از خودِ رباعیات نیز پرسید:آیا معماری متن، چیزی دربارهٔ معمار آن به ما می‌گوید؟#محمدعلی_شیوا @zhazh_o_vazh

ویراست جدید رباعیات مهستی منتشر شد.دیوان رباعیات مهستی دبیر گنجویتحقیق و تدوین:  مهدی دهقانویرایش جدید / خرداد ۱۴۰۵مراکز فروش و پخش:تبریز - نشر اختر  ۳۵۵۵۵۳۹۳ ۰۴۱انتشارات شایسته  ۳۵۵۶۱۹۶۱ ۰۴۱https://t.me/parniyan7rang