🔸 آیا معماری رباعی می‌تواند در مسئلۀ انتساب رباعیات خیام نقشی داشته باشد؟سیدعلی میرافضلی در بررسی…

خیام پرومته‌ی ایران در راه ....

به سخن رسیده باشددوست بزرگواری از من پرسید که گویندۀ این بیت کیست:چه خوش است راز گفتن به حریف نکته‌سنجیکه سخن نگفته باشی، به سخن رسیده باشدبا جست‌وجو در گوگل دیدم که همه جا بیدل دهلوی را گویندۀ سخن معرفی کرده‌اند. بیدل غزلی در این وزن و ردیف و قافیه دارد که مطلعش این است:پی اشک من ندانم به کجا رسیده باشدز پی‌ات دویدنی داشت، به رهی چکیده باشد(غزلیات بیدل، تصحیح طباطبایی و قزوه، ۱: ۷۸۰).بیت مذکور در غزل فوق نیست. بنابراین، انتساب بیت به بیدل دهلوی نادرست است. در این زمین و زمینه، چند شاعر عصر صفوی غزل دارند. از جمله، عرفی شیرازی:به لحد چگونه زین غم دلم آرمیده باشدکه لبی چنان به مرگم چو تویی گزیده باشد(کلیات عرفی، تصحیح ولی‌الحق انصاری، ۱: ۵۹۹).باری، اغلب تذکره‌های عصر صفوی به بعد را که کشف‌الابیات دارند، جست‌وجو کردم: عرفات العاشقین، تذکرۀ نصرآبادی، ریاض الشعرا، کلمات الشعرا، آتشکدۀ آذر، نشتر عشق و امثالهم؛ بیت مورد نظر دوست ما در این تذکره‌ها یافت نشد. اما نتیجۀ پیگیری من، مرا به بیتی رساند که بسیار به آن شبیه است. صائب تبریزی در سفینۀ خود، این دو بیت را به نام «مولانا کلانی» ثبت کرده است:چه خوش است اینکه جانان ز سفر رسیده باشدز نشاط اشک شادی به رُخم دویده باشدچه خوش است هم‌زبانی به جوان نکته‌دانیکه سخن نگفته باشی، به سخن رسیده باشد(سفینۀ صائب، چاپ عکسی، ۴۹۲)در فرهنگ سخنوران و تذکره‌های شعر فارسی، به شاعری به نام «کلانی» برنخوردم. بیت دوم را محمد صالح رضوی در کتاب لطایف الخیال خود به نام «کلامی» ثبت کرده است (دستنویس شمارۀ ۸۲۱۷ کتابخانۀ مجلس، برگ ۱۴۰ر). گردآورندۀ لطایف، در مقدمۀ کتاب، درفهرست شاعران، منظور از کلامی را کلامی اصفهانی دانسته است. کلامی اصفهانی، طبق آنچه اوحدی بلیانی در شرح حال او نوشته، در سال ۱۰۰۰ هجری در عرصۀ حیات بود. . وی برادری به نام سلامی داشته، که او هم شاعر بوده است. اوحدی تلویحاً کلامی را به سبب گدامنشی و «اخذ و خواهش» سرزنش کرده است. امین احمد رازی هم وصفی از طمعکاری کلامی و سلامی به دست داده است (هفت اقلیم، ۲: ۹۹۷). به گفتۀ اوحدی، کلامی، «دیوانی از همه قسم سخن خصوص غزل» داشته است (رک. عرفات العاشقین، ۵: ۳۲۲۲). فی الحال در فهرست‌ها اثری از این دیوان یافت نشد. جمع ابیاتی که اوحدی از کلامی ثبت کرده، یازده بیت است. احتمال آنکه منظورِ صائب از «کلانی»، همان «کلامی» بوده باشد، وجود دارد. در سفینۀ صائب سه بیت شعر به نام «مولانا کلامی اصفهانی» هست (چاپ عکسی، ۳۵۹) و از اشارت نصرآبادی دانسته می‌شود که صائب از احوال این دو برادر آگاهی داشته است (رک. تذکرۀ نصرآبادی، ۱: ۴۹۰). در هر صورت، به نظر می‌رسد که منشأ بیت مورد نظر ما، شعر کلانی/کلامی بوده است و شاعری که نمی‌شناسیم، در مصراع نخست، تصرّف کرده و ویراست دلپذیرتری از آن عرضه داشته است.پی‌نوشت: دوست گرامی آقای حسین شهرابی مرا باخبر ساختند که خالص استرآبادی مشهور به نجیبا، از شاعران اواخر قرن یازدهم‌ق، غزلی در همین وزن و قافیه دارند و این بیت از آنجاست:دل خالص این تمنّا ز کسی امید داردکه سخن نگفته باشی، به سخن رسیده باشدمأخذ این شعر، مقالۀ شادروان دکتر مهدی درخشان در معرفی خالص استرآبادی است که سال ۱۳۵۵ در مجلۀ دانشکدۀ ادبیات دانشگاه تهران (شمارۀ ۹۵) به چاپ رسیده است. نجیبا در زمان سلطان سلیمان صفوی (۱۰۷۷-۱۱۰۵ق) در اصفهان به سر می‌بُرده. خالص احتمالاً غزل خود را تحت تأثیر کلامی اصفهانی سروده است. ‏.."چهار خطی"https://telegram.me/Xatt4

فهرستی از کانال‌های سودمند در زمینهٔ فرهنگ و تاریخ و ادبیات ایران:ابن سینا؛ حکیم هزاره‌ها@avicenna370_428ادب و فرهنگ@aaadab1397farhangاز گذشته و اکنون@azgozashtevaaknoonاز ویرایش@azvirayeshاستاد دکتر محمّدعلی موحّد@movahed1302امید طبیب‌زاده@OmidTabibzadehانجامه@Anjaameایرانشناسی@Iranistics_UTبزم‌آورد@bazmavardبنیاد موقوفات دکتر محمود افشار @AfsharFoundationبیاض@atefeh_tayyehبیهقی (درس‌گفتارها و مقالات)@SeyediBeyhaghiپارسی‌جوی@ParsiJoyپریشان‌خوانی@post_bookتاریخ بیهقی@thehistoryofbeyhaqiتاریخ فرهنگ هنر و ادبیات ایران‌زمین@tarikhfarhanghonariranzaminتالار آینه@talar_ayneترجمان علوم انسانی@tarjomaanwebتنیده ز دل بافته ز جان@Tanideh_az_delجامعه و فرهنگ@peymaneshaghi110جستارهای ابوالفضل خطیبی@dr_khatibi_abolfazlچراغ ناافروخته@hamidrezatavakoli_literatureچشم‌و‌چراغ@cheshmocheraghچهارخطّی@Xatt4حافظ‌خوانی@hafezxanyحاصل اوقات@HaseleOwqatحدیثِ آرزومندی@mr_moshtaqianخانهٔ اندیشمندان علوم انسانی@iranianhhtخردسرای فردوسی@kheradsarayeferdowsiخشت و خیال@kheshtbekheshtخوانش متون استاد مهدی سیدی@seyedimotunخوانش‌ها@Khanishhaخوشنویسی قدما@khoshnevisi_Qodamaدست‌نویس‌ها و متون کهن فارسی@PersianManuscriptsدکتر بهرام پروین گنابادی@dr_bahram_parvinدکتر رحیمی واریانی@r_varyaniدکتر محمّد دهقانی@dmdehghaniدکتر محمّد مرادی@drmomoradiدکتر مهدی محبتی@doctormohabatiدکتر مهدی نوریان@dr_mehdi_nourianدورنما@doornamaaدیوار مهربانی نسخ خطّی@nosakhekhatiراحُ الأرواح@rahearwahرجبعلی لباف خانیکی@Labbafkhanikiرسول جعفریان@jafarian1964رضا موسوی طبری@rezamousavitabariزین قند پارسی@qande_parsiسایه‌سار@Sayehsaarسخنرانی‌ها@sokhanranihaaسرو سایه‌فکن@sarve_saye_fekanسیرجان‌نامه@sirjannameشاهنامه کودک هما@shahnameh_kodakanشفیعی کدکنی@shafiei_kadkaniشکفتن در آفتاب@shekoftandaraftabشهرام یاری@Shsyariفرهنگ مکتوب و شفاهی گلپایگان@farhangegolpayeganفنّ ادبیات@fanneadabقدح‌های نهانی@qadahhaقطب علمی فردوسی و شاهنامه@ghotbeelmiferdowsiقلم‌انداز@QalamAndazکاروند پارسی@karvandparsiکانون پژوهش‌های شاهنامه@shahnameh_ferdowsiکانون خوانش آثار ادبی@kanonekhanesheasareadabiکتاب ابروباد@Abrobad_Booksکتابخانهٔ ادب و فرهنگ@divaanhaکتابخانهٔ ایران‌شناسی @ketabxaneiranshenasiکتابخانهٔ تخصّصی ادبیات@eliteraturebookکتابخانهٔ تخصّصی تاریخ اسلام و ایران@Historylibraryکتابخانهٔ سپهسالار@sepahsalaarکتابخانهٔ مرکزی دانشگاه تهران@UT_Central_Libraryگاهنامهٔ ادبی@gahnameyeadabiماهروز@mah_rooz87مباحث ایران‌شناسی @IranologyTopicsمجلّهٔ سفینهٔ تبریز@Safinehyetabrizمجمع پریشانی@majmaeparishaniمرتضی کریمی‌نیا@kariminiaaمردم‌نامه (تاریخ مردم)@mardomnamehمشهدشناخت@mashhadshenahktمطالعات اسلامی@islamicstudiesمقالات دکتر علی‌اشرف صادقی@aliashrafsadeqiمقطّعه@moqattaeمؤسّسهٔ پژوهشی میراث مکتوب@mirasmaktoobناف تهرون@nafetehroonنسخ خطّی فارسی در کتابخانه‌های جهان@n_kh_f_jنسخهٔ خطّی@manuscript_irنقش بر آب@naghshbarabنور سیاه@n00re30yahوالایش@bahmanbanihaashemiهزار بادهٔ ناخورده@Hezar_badeیادداشت‌های سید احمدرضا قائم‌مقامی@YaddashtQaemmaqamiیادداشت‌های شاهنامه استاد خالقی مطلق@shahnameh1000Al News@Ancientirannewsاگر شما هم کانال سودمندی در این حوزه می‌شناسید معرفی کنید.سلمان ساکت۱۷ مرداد‌ماه ۱۴۰۵@Avaze_Sorkhinstagram.com/Salmansaket.Official

سرگشته چو باد می‌دوم در عالمیادداشتی در معرفی دیوان رباعیات مهستی دبیر گنجوی(پژوهش مهدی دهقان، تبریز، ۱۴۰۵ شمسی)  مهستی دبیر، شخصیتی ویژه در تاریخ رباعی فارسی است. تقریباً اغلب آنچه دربارۀ‌ او نقل کرده‌اند، در حالتی از افسانه و ابهام است و قابل راستی آزمایی نیست. عطار در الهی‌نامه، در حکایتی، او را «مهستی دبیر» و از مقرّبان سلطان سنجر خوانده‌ است. اگر مهستی در دستگاه سلطان سنجر دبیر بود یا با سلطان ارتباط ویژه داشت، این پرسش باقی است که چرا منابع تاریخی دربارۀ او سکوت کرده‌اند؟ بعضی منابع، او را همسر و به تعبیر حمد مستوفی «منکوحۀ» پور خطیب گنجه دانسته‌اند. در مورد پورخطیب گنجه نیز چیز زیادی نمی‌دانیم. ولی به واسطۀ تضمین شعری از او در غزلیات سنایی، حدس می‌زنیم که لااقل همعصر سنایی بوده است (در نیمۀ دوم قرن پنجم و اوایل قرن ششم هجری). داستانی در مورد روابط عاشقانۀ مهستی و تاج‌الدین امیر احمد یا همان پور خطیب گنجه در دست است که احتمال می‌رود عبدالله جوهری تبریزی (زنده در ۶۸۶ق)  در اواخر قرن هفتم هجری آن را پرداخته باشد. جوهری، بر زبان شخصیت‌های داستان (پور خطیب، مهستی، خطیب، پیر عثمان، شاه گنجه، محتسب و دیگران) رباعیاتی گذاشته که هر کدام از منبعی اخذ شده است و ممکن است تعدادی هم سرودۀ خودش باشد. اما عده‌ای فکر کرده‌اند که رباعیات مندرج در داستان، سرودۀ‌ همین اشخاص است.در هیچ منبع معتبری از زادگاه مهستی یاد نشده، برخی او را گنجوی و عده‌ای او را خجندی می‌دانند. منبع هر دو گروه، نسخه‌هایی از قصّۀ امیر احمد و مهستی است. هیچ دفتر مستقلی از رباعیات مهستی گنجوی به دست ما نرسیده، اما رباعیات منسوب به او در سفینه‌ها و جُنگ‌های شعر، ظَهر و هوامش و انتهای نُسَخ خطی، کتب لغت، تواریخ و تذکره‌های شعر نقل شده است. در منابع کهنی که تا پایان قرن هشتم به دست ما رسیده، نسبت زادگاهی مهستی قید نشده است. رباعیات منسوب به مهستی، اغلب حال و هوایی عاشقانه دارد و از لحاظ تکنیک اجرا و موضوع، دو گروه رباعی در آن چشمگیرتر است. نخست، رباعیاتی که در نوع ادبی شهرآشوب می‌گنجند و در وصف اصناف و پیشه‌وران است و دیگر، رباعیاتی که دارای صنعت جناس است و این جناس بیشتر در محل قافیه واقع شده است.تحقیق در رباعیات منسوب به مهستی گنجوی حدود یک قرن قدمت دارد و محققانی از ایران، آذربایجان، تاجیکستان و اروپا در این کار مشارکت داشته‌اند. از میان آن‌ها، کتاب مهستی زیبا (ویسبادن، ۱۹۶۴م) اثر فریتز مایر ایرانشناس نامدار سوئیسی جایگاهی در خور توجه دارد. اما متأسفانه هنوز به زبان فارسی ترجمه نشده است. در ایران، پژوهندۀ سختکوش آقای مهدی دهقان در سال ۱۳۹۳ وارد جرگۀ مهستی‌پژوهان شد. ویراست دوم اثر او با تغییرات بسیار امسال به بازار نشر آمد که الحق اثری قاعده‌مند و با اهمیت در حوزۀ مهستی‌پژوهی است.دهقان، ۶۲ منبع مهم رباعیات منسوب به مهستی را به ترتیب تاریخی معرفی کرده که کهن‌ترینش مجمع الرباعیات ابوحنیفه عبدالکریم است که در اواخر قرن ششم هجری گردآمده؛ و آخرینش، تذکرۀ شعله از عذری بیگدلی (درگذشتۀ ۱۱۸۵ق) است. یکی از این منابع، یعنی مجموعۀ خطی مورّخ ۷۲۵ق (منبع شمارۀ ۱۷) برای اولین بار توسط دهقان معرفی شده است. مؤلف در مقدمۀ کتاب، مباحث ارزنده‌ای در نقد و معرفی تحقیقات پیشین مطرح کرده و در فصل «جعلیات و تحریفات»، مواردی از اشعار جعل شده به نام مهستی و تحریفات صورت گرفته پیرامون زندگی و اشعار او را مورد بررسی قرار داده است.مؤلف در چاپ اول کتاب، نیم نگاهی نیز به قصّۀ امیر احمد و مهستی داشت و برخی از رباعیات آن را به گزیدۀ خود راه داده بود. اما در ویراست دوم، با نگاهی انتقادی به این داستان نگریسته و چنین نتیجه گرفته که «مطالعۀ دقیق داستان مهستی و امیر احمد نشان می‌دهد که این اثر نمی‌تواند به عنوان منبع معتبری برای شناخت اشعار مهستی مورد استناد قرار گیرد».  فصل پنجم کتاب به رباعیات مهستی اختصاص دارد و در آن ۱۷۴ رباعی بر اساس منابع کهن جای گرفته است. البته تعدادی از رباعیات این بخش، با وجود داشتن منبع کهن یا نسبتاً کهن، میان مهستی و شاعران دیگر مشترک است. در فصل ششم، ۸۲ قطعه شعر که اغلب رباعی است، به عنوان اشعار منسوب به مهستی که به احتمال زیاد سرودۀ او نیست، نقل شده و مورد ارزیابی قرار گرفته است.کتاب «دیوان رباعیات مهستی گنجوی» یکی از معدود تحقیقات روش‌مندی است که در مورد رباعیات منسوب به مهستی دبیر صورت گرفته و زحمات محقق بی ادعا و فاضل آن که بدون حمایت هیچ دستگاه فرهنگی این کار مهم را به سامان رسانده، شایستۀ قدردانی است.‏.."چهار خطی"https://telegram.me/Xatt4

به سخن رسیده باشددوست بزرگواری از من پرسید که گویندۀ این بیت کیست:چه خوش است راز گفتن به حریف نکته‌سنجیکه سخن نگفته باشی، به سخن رسیده باشدبا جست‌وجو در گوگل دیدم که همه جا بیدل دهلوی را گویندۀ سخن معرفی کرده‌اند. بیدل غزلی در این وزن و ردیف و قافیه دارد که مطلعش این است:پی اشک من ندانم به کجا رسیده باشدز پی‌ات دویدنی داشت، به رهی چکیده باشد(غزلیات بیدل، تصحیح طباطبایی و قزوه، ۱: ۷۸۰).بیت مذکور در غزل فوق نیست. بنابراین، انتساب بیت به بیدل دهلوی نادرست است. در این زمین و زمینه، چند شاعر عصر صفوی غزل دارند. از جمله، عرفی شیرازی:به لحد چگونه زین غم دلم آرمیده باشدکه لبی چنان به مرگم چو تویی گزیده باشد(کلیات عرفی، تصحیح ولی‌الحق انصاری، ۱: ۵۹۹).باری، اغلب تذکره‌های عصر صفوی به بعد را که کشف‌الابیات دارند، جست‌وجو کردم: عرفات العاشقین، تذکرۀ نصرآبادی، ریاض الشعرا، کلمات الشعرا، آتشکدۀ آذر، نشتر عشق و امثالهم؛ بیت مورد نظر دوست ما در این تذکره‌ها یافت نشد. اما نتیجۀ پیگیری من، مرا به بیتی رساند که بسیار به آن شبیه است. صائب تبریزی در سفینۀ خود، این دو بیت را به نام «مولانا کلانی» ثبت کرده است:چه خوش است اینکه جانان ز سفر رسیده باشدز نشاط اشک شادی به رُخم دویده باشدچه خوش است هم‌زبانی به جوان نکته‌دانیکه سخن نگفته باشی، به سخن رسیده باشد(سفینۀ صائب، چاپ عکسی، ۴۹۲)در فرهنگ سخنوران و تذکره‌های شعر فارسی، به شاعری به نام «کلانی» برنخوردم. بیت دوم را محمد صالح رضوی در کتاب لطایف الخیال خود به نام «کلامی» ثبت کرده است (دستنویس شمارۀ ۸۲۱۷ کتابخانۀ مجلس، برگ ۱۴۰ر). گردآورندۀ لطایف، در مقدمۀ کتاب، درفهرست شاعران، منظور از کلامی را کلامی اصفهانی دانسته است. کلامی اصفهانی، طبق آنچه اوحدی بلیانی در شرح حال او نوشته، در سال ۱۰۰۰ هجری در عرصۀ حیات بود. . وی برادری به نام سلامی داشته، که او هم شاعر بوده است. اوحدی تلویحاً کلامی را به سبب گدامنشی و «اخذ و خواهش» سرزنش کرده است. امین احمد رازی هم وصفی از طمعکاری کلامی و سلامی به دست داده است (هفت اقلیم، ۲: ۹۹۷). به گفتۀ اوحدی، کلامی، «دیوانی از همه قسم سخن خصوص غزل» داشته است (رک. عرفات العاشقین، ۵: ۳۲۲۲). فی الحال در فهرست‌ها اثری از این دیوان یافت نشد. جمع ابیاتی که اوحدی از کلامی ثبت کرده، یازده بیت است. احتمال آنکه منظورِ صائب از «کلانی»، همان «کلامی» بوده باشد، وجود دارد. در سفینۀ صائب سه بیت شعر به نام «مولانا کلامی اصفهانی» هست (چاپ عکسی، ۳۵۹) و از اشارت نصرآبادی دانسته می‌شود که صائب از احوال این دو برادر آگاهی داشته است (رک. تذکرۀ نصرآبادی، ۱: ۴۹۰). در هر صورت، به نظر می‌رسد که منشأ بیت مورد نظر ما، شعر کلانی/کلامی بوده است و شاعری که نمی‌شناسیم، در مصراع نخست، تصرّف کرده و ویراست دلپذیرتری از آن عرضه داشته است.پی‌نوشت: دوست گرامی آقای حسین شهرابی مرا باخبر ساختند که خالص استرآبادی مشهور به نجیبا، از شاعران اواخر قرن یازدهم‌ق، غزلی در همین وزن و قافیه دارند و این بیت از آنجاست:دل خالص این تمنّا ز کسی امید داردکه سخن نگفته باشی، به سخن رسیده باشدمأخذ این شعر، مقالۀ شادروان دکتر مهدی درخشان در معرفی خالص استرآبادی است که سال ۱۳۵۵ در مجلۀ دانشکدۀ ادبیات دانشگاه تهران (شمارۀ ۹۵) به چاپ رسیده است. نجیبا در زمان سلطان سلیمان صفوی (۱۰۷۷-۱۱۰۵ق) در اصفهان به سر می‌بُرده. خالص احتمالاً غزل خود را تحت تأثیر کلامی اصفهانی سروده است. ‏.."چهار خطی"https://telegram.me/Xatt4

ویراست جدید رباعیات مهستی منتشر شد.دیوان رباعیات مهستی دبیر گنجویتحقیق و تدوین:  مهدی دهقانویرایش جدید / خرداد ۱۴۰۵مراکز فروش و پخش:تبریز - نشر اختر  ۳۵۵۵۵۳۹۳ ۰۴۱انتشارات شایسته  ۳۵۵۶۱۹۶۱ ۰۴۱https://t.me/parniyan7rang