‍ «هزل» و «شایعه» از این جهت معنی‌دار هستند که هر دو زاییده‌ی محیطِ نا‌آزاد می‌باشند. شایعه نوعی «خ…

‍ «هزل» و «شایعه» از این جهت معنی‌دار هستند که هر دو زاییده‌ی محیطِ نا‌آزاد می‌باشند. شایعه نوعی «خبرگزاریِ» غیررسمی است، در برابرِ خبرگزاریِ رسمی که خبرهایش برای مردم قابل اعتماد نیست. البتّه شایعه‌هایی که پخش می‌گردد لازم نیست که حتماً واقعیّت داشته باشد، گاهی حتّی خبرهایی به دروغ انتشار می‌یابد که شوخی بودنش از نظرها پنهان نیست. با این حال، با همان سرعت و علاقمندی شنیده و واگو می‌شود که خبرِ راستی. زیرا در جهت آرزو و باور عمومی ساخته شده است. از خصوصیّات شایعه آن است که با سرعت برق و باد، دهن به دهن، می‌گردد و می‌تواند در عرض سه چهار روز کشوری را فرا گیرد. دو نفری که به هم می‌رسند، جزو اوّلین و جالبترین اخباری که برای یکدیگر نقل می‌کنند، شایعه است. شایعه چیزی جز خبری نیست که می‌خواسته‌اند پنهان بماند و یا موسمِ انتشارش نرسیده بوده و از پشت پرده‌ی مشبّکِ خبردانها، خود را به این سوی مرز انداخته است.رفیقِ راهِ شایعه «جوک» است و این نیز در همان جهتِ باور و میلِ عمومی قالب‌گیری می‌شود. می‌دانیم که مطایبه و هزل و طنز زمانی پا به میان می‌نهد که حرفِ جدّی به قدر کافی رسا نباشد که پاسخگوی مورد بشود، زیرا وضع طوری است که مسخِ واقعیّت و خرق تناسب، از حدّ متداول درگذشته است.جوک در کشورهای شرق، تا حدّی معادلِ کاریکاتور در دنیای غرب است، نوعی کاریکاتورِ کلامی است، و خاصیّتِ دیگرش آن است که عادتاً بر سر موضوعاتی پرداخته می‌شود که عُرفِ عامّه قادر به بحث جدّی بر سر آنها نیست.مردم از طریق ساختن «جوک» عقده‌های خود را بیرون می‌ریزند، هم حقّ مقصود ادا شده است، هم می‌خنداند و در میان ملالت‌ها قدری شادی می‌آورد، و هم چون بی‌نام است برای سازنده‌اش دردسری درست نمی‌کند.مجموع این اوضاع و احوال حاکی از آن است که اجتماعِ امروز بیش از پیش از وجدانی برخوردار است که احتیاج به پنجره دارد، یعنی احتیاج به آنکه فکر در او مجراهایی برای حرکت بیابد.شاید بشود گفت که این جریان فکر جامعه چندلایه‌ای است؛لایه‌ی اوّل از گفت و شنود عامّه بهره‌ور می‌شود، زمانی که مطبوعات بتوانند تا حدّی منعکس کننده‌ی نظریّات عمومی گردند. لایه‌ی دوّم گفتیم که قاعدتاً باید از آثار فکری و ادبی و هنریِ زمان قوت بگیرد. این آثار از طریق هزاران مجرای باریکِ ناپیدا با جامعه داد و ستد پیدا می‌کنند، از آن می‌گیرند و به آن بازپس می‌دهند. طبیعی است که وقتی وضعِ نشر مختل گردد و بیانِ حقیقت خالی از مخاطره نباشد، مجراها درست کار نخواهد کرد و ناگزیر آنچه به بازار می‌آید یا بُنجُل و پریده رنگ است یا اَلكن؛ یا در زبان کنایه و رمز پیچیده شده است که این زبان گاهی از فرط تودرتو بودن، شوم و سرگیجه‌آور می‌شود.دکتر اسلامی نُدوشن@Tafakkor