فرهنگ روشــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــروزنوشت‌های فرهنگ مهروشضرورتِ بازآموزیِ طبقه‌بندیب…

فرهنگ روشــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــروزنوشت‌های فرهنگ مهروشضرورتِ بازآموزیِ طبقه‌بندی...فرستۀ سوم و پایانی.ادامه از فرستۀ دوم.این‌جا به یک نکتۀ کلیدی می‌رسیم: این ضعف با حساسیت نداشتن به تناقضاتِ فکری پیوندی مهم دارد. کسی که نظامِ طبقه‌بندیِ ذهنیِ مستحکمی ندارد، تناقضات را نه به‌عنوانِ مسئله‌ای که باید حلش کرد، که به‌عنوانِ ویژگیِ طبیعیِ جهان می‌پذیرد. چنین شخصی می‌تواند هم‌زمان از یک سو، به آرمان‌هایِ والایی چون عدالت و آزادگی ارج بنهد، و از سوی دیگر، رفتارهایِ آشکارا ضدِّ اخلاقی افرادی را که ظاهراً از همان آرمان‌ها دفاع می‌کنند نادیده بگیرد یا توجیه کند؛ بی‌آن‌که کوچک‌ترین احساسِ تناقضی داشته باشد. به‌نظرم این فقدانِ مرز، نه‌تنها در عرصۀ دین و اخلاق، که در همۀ حوزه‌ها از سیاست تا علم و هنر ما ایرانیان جاری است. آدم‌ها در چنین فضایی، یک‌روز بر مبنایِ یک اصلِ کلی رأی می‌دهند و فردا بر مبنایِ اصلیِ کاملاً متضاد؛ امّا هیچ‌کدام از این دو رأی به چشم‌شان متناقض نمی‌آید؛ چون برای‌شان یا هیچ اصل «اساسی» معنا ندارد و اصول مختلف، جایگاهِ روشن و اولویت‌بندیِ دقیقی در نظامِ طبقه‌بندیِ ذهنی‌شان نیافته است.اکنون به بحثی بنیادی‌تر می‌رسیم: نسبتِ طبقه‌بندی با آگاهی و هوش‌یاری، یعنی همان امری که اساسِ جهان مدرن است. اساساً مدرنیته از جایی شروع شد که آدم‌ها هوش‌یار و آگاه شدند که باید جهان را با چشمی متفاوت از پیشینیان خود ببینند و تحلیل کنند: مثلاً نباید هر بیماری که در وجودِ خود یا هر کژی که در ساختار جامعه دیدند به عوامل ماورائی نسبت کنند؛ یا مثلاً، نباید با انتسابِ امور به عواملِ ماورائی‘ تأثیرِ عواملِ مادّی را کم‌رنگ بِیَنگارند.اساساً هر طبقه‌بندی‌ای از هر امری برپایۀ یک آگاهی و شناخت از آن صورت می‌گیرد. من وقتی چیزی را در طبقۀ کتاب‌ها قرار می‌دهم یعنی آن را کتاب دانسته‌ام! حکم کردن به این‌که فلان چیز از فلان جنس است و با بقیۀ افرادِ آن جنس هم فلان وجوه شباهت و تمایز را دارد عین طبقه‌بندی، و عین شناخت ماهیتِ آن چیز است. اکنون بر همین پایه یادآور می‌شوم هوش‌یاری و آگاهی‌ای که سبب شکل‌گیری جهان مدرن شد هم خود را در چند طبقه‌بندی جلوه‌گر کرد. جهانِ مدرن بر سه پایۀ اصلیِ طبقه‌بندیِ علوم، طبقه‌بندیِ حقوق (تفکیکِ قوا)، و طبقه‌بندیِ زمان (برنامه‌ریزی) شکل گرفت.اگر بپذیریم که ضعفِ طبقه‌بندی، ریشهٔ بسیاری از مُعضِلاتِ فردی و جمعیِ ما است، آن‌گاه آموزشِ طبقه‌بندی خود می‌تواند یک فعالیتِ اخلاقی و آموزشی بسیار مهم و ارزشمند برای ایرانیان تلقّی شود؛ چراکه به نظم‌بخشیِ عقلانیِ زندگیِ فردی و اجتماعی می‌انجامد. این بازسازی دشوار و زمان‌بر است؛ امّا تنها راهی است که می‌تواند ما را از زیستنِ تدافعی در برابرِ تنش‌های اجتماعی و اضطرابات وجودی به زیستنِ فعّالانه و مسئولانه برساند.از همین‌جا است که ضرورتِ آموزشِ جدّیِ طبقه‌بندی در نظامِ آموزشیِ ما، از دبستان تا دانشگاه، روشن می‌شود. دانش‌جویی که بیاموزد مفاهیمِ انتزاعیِ سیاسی، دینی، علمی و اخلاقی را با معیارهایی عینی و بیناذهنی طبقه‌بندی کند، نه‌تنها در پژوهش و تحصیلِ خود موفق‌تر خواهد بود، در زندگیِ روزمره نیز کم‌تر دچارِ سردرگمی، تناقض‌پذیری و وابستگی به تصمیماتِ اجتماعات هویت‌گرا و خودکامه و غیراخلاقی خواهد شد.شاید مهم‌ترین پیامِ این بحث برای ما، به‌ویژه برای کسانی که دغدغۀ اصلاحِ روش‌هایِ فکریِ نسلِ جوان را دارند، این باشد که راهِ تشخیصِ درست از نادرست، نه صرفاً در حساسیّتِ اخلاقی، که در دقّتِ طبقه‌بندیِ مفاهیم است. هر کس بتواند میانِ پدیده‌هایِ گوناگونِ جهان، مرزهایِ استوار و معقولی ترسیم کند، تناقض‌ها را می‌بیند و از آن‌ها رنج می‌برد و همین رنج، خود گواهی بر سلامتِ روشِ زیستِ او است.@FarhangeRvesh

فرهنگ روشــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــروزنوشت‌های فرهنگ مهروشضرورتِ بازآموزیِ طبقه‌بندی...فرستۀ دوم از سه فرسته.ادامه از فرستۀ نخست.در ساختارِ قدرتِ استبدادی کهنِ ایران طبقه‌بندیِ دقیقِ اجتماعی (مثل نظامِ طبقات اجتماعی یا اداری ساسانی یا مثلاً دیوان‌سالاریِ پیچیدۀ صفوی) وجود داشت؛ این طبقه‌بندی بیش از آن‌که برای فهمِ جهان به کار آید، ابزاری بود برای کنترلِ توده‌ها با القاء حسی از یک نظمِ تثبیت‌شده که باید بدون انتقاد، صرفاً آن را پذیرفت. به عبارتِ دیگر، مردم فرانمی‌گرفتند که طبقه‌بندی امور در جهان را چه‌گونه نقد کنند؛ می‌آموختند که باید نظام کائنات را که در نظم اجتماعی بازتاب مستقیم یافته است عیناً بپذیرند و جایِ خود را نیز در آن (و درواقع، در نظامِ قدرت) بیابند.طبقه‌بندی‌ها از امور هستی صرفاً متعبدانه حفظ می‌شد؛ نه این‌که کشف و نقد شود. نیز، به‌جای آن‌که به رشدِ عقلانیِ فرد بِیَنجامد، صرفاً ابزاری برای بقاء نظم سیاسی بود. بخشِ قابل‌تأمّلی از نقاط ضعف ما ایرانیان در زندگی اجتماعی و اخلاقی و باورها و مدیریت‌های‌مان، به همین انتخابِ تاریخی بازمی‌گردد. ما در یک‌چنین وضعیتی زیستنِ بدونِ تنش و با اعتماد به نظمِ ادعاءشدۀ موجود را به‌جای زیستنِ آگاهانه و نقد طبقه‌بندی‌ها انتخاب کردیم. ما برای آن‌که از فشارِ پیچیدگی‌هایِ جهانِ دائماًدیگرگونِ محیطِ پرتنش‌مان در امان بمانیم، ترجیح دادیم خود را از پیچیدگیِ تفکرِ طبقه‌بندی‌شده محروم کنیم و از آن «هوش‌یاری» و «آگاهی» که گفتم خود را دور نگاه داریم.به‌جز این ساختار قدرت استبدادی، عملاً با توسعۀ تفکرات صوفیانه در فرهنگ ما، به قول لوسین لوی براول، ما به سمت «ذهنیت پیش‌منطقی» هم رفتیم. عرفان جایی است که در آن دو دو تا چهار تا نیست و اجتماع مُتَناقِضَین‘ مُحال نمی‌نماید و هر چیزی می‌تواند هم‌زمان واجد وصفی باشد یا نباشد. نتیجه آن می‌شود که همه جور آشفتگیِ ذهنی توجیهات عالی و معنوی و ماورائی داشته باشند و هر سطحی از بی‌نظمی را بشود به‌نحوی تفسیر کرد که حاکی از یک نظم پنهان و راستین در کائنات انگاشته شود. رواج این «ذهنیتِ پیش‌منطقی» ــ‌به‌اصطلاح لوی براول‌ــ نیز به فرار از مسئولیتِ تشخیصِ دقیقِ حق از باطل و درست از غلط و کشف تناقضات و درک جایگاه درست اشیاء و امورِ عالَم (یعنی همان طبقه‌بندی) انجامید.غلبۀ فرهنگِ شفاهی بر فرهنگِ نوشتاری نیز به‌نظرم یک عامل دیگر در توسعۀ بی‌نظمی ذهنی ما بود. سیوطی در جایی از کتاب الإِتقان فی علوم القرآن خیلی راحت و بی‌آن‌که حس بدی داشته باشد از این می‌گوید که یک استاد حکیم گاه درس را خوب در کتابش توضیح نمی‌دهد تا متعلمان کماکان به او وابسته بمانند! با بینشی قدرت‌جویانه از همین جنس بود که اجازه داده نشد صنعت چاپ در جهان اسلام رشد کند. همه قرار بود منقاد و تابع مراجع علمی خاص و محدودی بمانند که هرچه می‌گفتند عین خط کتاب و معتبر بود!حتی در سخن از کتابی مقدس مثل قرآن و حدیث، نخستین معجم‌ها و کشف‌‌الآیات‌ها را غربیان پدید آوردند. ما اساساً دنبال این نبودیم که نظم‌ها و نمایه‌هایی دقیق پدید بیاوریم که بشود در هر لحظه هر چیز پنهانی را پیش چشم آورد و به همه نشان داد و همه را قانع کرد که درست و غلط چیست. در فرهنگ شفاهی ما چیزهایی دائم پیش چشم بودند که در خاطرات جمعی‌مان تکرار می‌شدند. هرچه از خاطراتِ جمعی دور بود به‌دشواری می‌شد آن را از فضای نخبگانیِ عمق یک کتاب به سطح جامعه کشید. هرچه هم در ذهن‌ها حاضر بود ممکن بود حتی تا سطح تلقّیِ جمعی به مثابۀ آیه‌ای از قرآن هم پیش برود؛ مِثلِ مِثالِ اصولیِ «اُحِلَّ لکم ما فی الارض جمیعاً» که بعضی عالمان قدیم آن‌قدر که شنیده بودند گمان کرده بودند آیه‌ای از قرآن است.ذهنِ جمعیِ ما، به‌جای ایجادِ نظام‌هایِ طبقه‌بندی بر اساس معیارهایی عینی و مقبولِ همگان که بشود با تکیه بر آن‌ها امورِ پنهانی را هر وقت لازم شد در صحن جامعه احضار کرد، به سمتِ انباشتِ اطلاعاتِ پراکنده و وابسته به موقعیت رفت؛ به جای تأکید بر شواهدِ عینی که هر کسی در هر لحظه بتواند ببیند، بر پذیرش تعبدیِ نظر کارشناسانی تکیه کرد که قدرت‌ها هم‌چون مرجعِ آگاهی از آن شواهدْ می‌شناساندند.بقیه در فرستۀ سوم.@FarhangeRvesh

فرهنگ روشــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــروزنوشت‌های فرهنگ مهروشانتشار مقالۀ جدیدآیین‌هایِ سَحَر در فرهنگِ پیشااِسلامیِ عربو بازتاب آن‌ها در عباداتِ اسلامیhttps://jhistory.um.ac.ir/article_48039_5c50497bfd3b027cc380b45a56d5fe8b.pdfقبلاً با نگارش دو مقاله کوشیده‌ام نشان دهم در پنجاه سال نخست هجری «سَحَر» به معنای صبح بوده است؛ نه به معنای بخش پایانی شب. مقاله‌ای که اکنون بارگذاری کرده‌ام دلالت‌های تاریخی این نظریه را بازمی‌نماید.خلاصۀ بحثم این است: عرب‌ها در عصر نزول معتقد بودند خدایان‌شان سحرگاه (صبح) فرود می‌آیند. ایشان مقارن فرود خدایان‌شان اولا جشن می‌گرفتند و پای‌کوبی می‌کردند. ثانیا، اطعام فراوان می‌کردند و غذا می‌خوردند و باده‌نوشی می‌کردند. ثالثا، معتقد بودند که زمان این جشن که خدایان فرود آمده‌اند بهترین فرصت برای طلب حاجت از آن خدایان و استجابت خواسته‌ها است. با ظهور اسلام، آیین‌هایی برای عبادت صبح‌گاهی شکل گرفت که همگی پاسخی به این باورها بودند.اگر علاقه‌مند به تاریخ فرهنگ اسلامی هستید حتماً این مقاله را بخوانید. به نظر خودم جزو بهترین تلاش‌های علمی من و حاصل سال‌ها تجربه‌اندوزی است.@FarhangeRvesh

فرهنگ روشــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــروزنوشت‌های فرهنگ مهروشمتن سخن‌رانی من در ایام جنگ رمضانفرستۀ ششم و پایانی.ادامه از فرستۀ پنجم.در پایان اجازه می‌خواهم بر چند نکته تأکید کنم: اولا، کشورهای مختلفی در دنیا بوده‌اند و هستند که با تهدیدات و تحریم‌هایی بس کم‌تر از آن‌چه ما در طول پنجاه سال اخیر تجربه کرده‌ایم از هم پاشیده‌اند.چیزی که در طول این سال‌ها ما را با همۀ دشواری‌ها محکم نگاه داشته، گذشته از منابع طبیعی و نعمت‌های خدادادی سرزمین‌مان، اراده‌های مستحکم است: هر کس در این کشور کارِ کارستانی کرده، خون‌دل‌ها خورده، تهمت‌ها شنیده، سختی‌ها متحمل شده، ولی به عشق وطن از پای ننشسته است. ایران اگر کشوری عزیز و دوست‌داشتنی است نتیجۀ نعمتِ وجودِ همین اندیشه‌ها و تلاش‌های پاک و خالصانه است.ما نزد خدا و خلق خدا مسئول ایم که پاس‌دارانِ صادقی برای این زحمات باشیم و خود نیز هرجا کاری برعهده داریم با جان و دل در ارائۀ بالاترین کیفیت بکوشیم. در جایگاه یک عده دانشگاهی، با همۀ مشکلات و محدودیت‌های موجود، اخلاقاً حق نداریم نومید باشیم و در اوج سختی‌ها و در کنار همۀ وظائف دیگرِ کنونی، باید کارِ اصلیِ خودمان یعنی علم‌آموزی را هم به‌جد پی بگیریم.جنگ به خواست خدای متعال روزی به پایان خواهد رسید. ما باید از هم‌اکنون برای بازسازی و به‌سازیِ وطن عزم جدی داشته باشیم. بارزترین جلوۀ چنین عزمی کسبِ توانِ علمی است که انجام درستِ هرکاری عمیقاً وابسته به آن است. اگر خدای‌ناکرده جهاد علمی را از یاد ببریم همۀ مجاهدت‌های پیشینیان بی‌اثر خواهد شد.ثانیاً، همگی با هر طرزفکری باید این را بپذیریم و با آن کنار بیاییم که در این کشور افرادِ بسیاری با افکاری متفاوت با ما هم زندگی می‌کنند و همگی نیز حقوقی دارند که ما ملزم به مراعات آن ایم. نمی‌شود از ایران‌دوستی دم زد و این تنوعات را نادیده گرفت.ایران یعنی همۀ این تنوعات. قطعاً همۀ این استعدادها و اندیشه‌های متفاوت برای رشد کشور لازم است؛ البته به شرطی که در مسیر نزاع و آسیب‌رسانی به منافع ملی قرار نگیرد. این روزها ایران بیش از همیشه به هم‌دلی ما نیاز دارد. اجازه ندهیم دشمنان اتحادمان را زائل کنند و هر کس در هر لباس و مقام و ظاهری به این اتحاد لطمه زد را از خود برانیم.ما تا کنون توانسته‌ایم بینش‌های نادرست بسیاری را با مقاومت‌های سرسختانه درهم شکنیم؛ طوری‌که زیاده‌خواهان را ذلیل خواست خود کنیم. سلطه‌گران در موارد مختلفی مجبور شده‌اند خواستِ ملتِ ما را پذیرا شوند و از زیاده‌خواهی‌ها و استکبارورزی‌شان کوتاه بیایند؛ حتی اگر به زبان این ذلت را اظهار نکرده باشند.از این پس نیز به لطف خدا می‌توانیم بر مشکلات فائق آییم؛ البته اگر از یاد نبریم که فعلاً اولین اولویتِ ما حفظ وحدت و توسعۀ هم‌دلی با همۀ هم‌وطنان‌مان از هر بینش و گرایشی است؛ هم‌وطنانی که صادقانه به ایران عشق می‌ورزند و تجاوزگری به آن را محکوم می‌کنند و در برابر خیانت‌ها به وطن کوتاه نمی‌آیند.والسلام علیکم ورحمة الله وبرکاته.@FarhangeRvesh

فرهنگ روشــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــروزنوشت‌های فرهنگ مهروشمتن سخن‌رانی من در ایام جنگ رمضانفرستۀ پنجم از شش فرستهادامه از فرستۀ چهارم.دوستان بی‌تردید با اشاراتِ مکرر و صریح قرآنی به وعدۀ یاریِ خدا در جنگ آشنای اند و این روزها هم البته درباره‌اش بسیار می‌شنوند. بیش‌تر میل دارم از این اشارات صریح بگذرم و درعوض توجه دوستان را به آیه‌ای جلب کنم که کم‌تر از این منظر نگریسته شده است.در آیۀ هفتم سورۀ قصص می‌خوانیم: وَأَوْحَینَا إِلَی أُمِّ مُوسَی أَنْ أَرْضِعِیهِ فَإِذَا خِفْتِ عَلَیهِ فَأَلْقِیهِ فِی الْیمِّ وَلَا تَخَافِی وَلَا تَحْزَنِی إِنَّا رَادُّوهُ إِلَیک وَجَاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِینَ. جزئیات بیش‌تری از همین داستان در آیۀ 39 سوره طه ذکر شده است: اقْذِفِیهِ فِی التَّابُوتِ فَاقْذِفِیهِ فِی الْیمِّ فَلْیلْقِهِ الْیمُّ بِالسَّاحِلِ یأْخُذْهُ عَدُوٌّ لِی وَعَدُوٌّ لَهُ.اجمالاً داستان از این می‌گوید که بلای فرعونیان به اوج خود رسیده است: می‌خواهند مادر موسی را بیابند و نوزادِ تازه‌رسیده‌اش را بکشند؛ فرعونیانی که «عدو لی و عدو له» اند؛ یعنی اولا با خدا دشمن اند و به هیچ اصل اخلاقی و انسانی پای‌بندی ندارند؛ ثانیا با موسی (ع) هم که از بنی‌اسرائیل است به جهات مختلف دشمن اند.قرآن در این وضعیتِ بحرانی به دلِ مادر موسی (ع) الهام می‌کند که فرزندش را شیر بدهد، بعد آن کودک را در جعبه‌ای چوبی بگذارد، بعد آن جعبه را به رودخانه بسپارد، باشد که در آن سوی رودخانه کسانی کودک را از آب گیرند که به قول قرآن «عدو لی و عد له» اند.تصویرگری هنریِ آیه درخشان است: مادری که کودک را با جان برابر می‌انگارد باید آن را به جای آغوش خود جای در جعبه دهد، جعبه را نه در جایی امن که بر آب نهد، آبی که موج می‌زند، معلوم نیست جعبه در آن غرق نشود، و تازه، اگر آب جعبه و کودکش را به آن سوی رود رساند قرار است کسانی کودک را از آب گیرند که هم دشمنِ آن کودک و هم دشمن خدای اند.نتیجۀ این اعتماد به خدا و سپردن کارها به او در آیاتِ بعدی از هردو سوره یاد شده است: مادر که کودک را شیر داده است صرفاً در اولین دفعۀ بعدی که کودک نیازمند شیر می‌شود او را در آغوش دارد؛ اما این بار در ناز و نعمتی که خدا برای این مادر و کودک مقدر کرده است؛ باشد که این کودک پیش چشم خدا و در سایۀ رحمتش ببالد؛ به قول قرآن: لِتُصنَعَ علی عینی.ادامه در فرستۀ ششم.@FarhangeRvesh

فرهنگ روشــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــروزنوشت‌های فرهنگ مهروشمتن سخن‌رانی من در ایام جنگ رمضانفرستۀ چهارم از شش فرستهادامه از فرستۀ سوم.فهم دقیق این عبارت قرآن به درک ظرافت‌هایی نیازمند است. اجمالاً باید عرض کنم که چنان‌که می‌دانیم، در سراسرِ عصر پیشامدرن، یعنی از ادوار باستان تا کمی پیش از انقلاب صنعتی، نهادهای سکولار و غیردینی در جوامع شکل نگرفته بودند. بیمارستان و کتاب‌خانه و مدرسه و مؤسسۀ خیریه و دانشگاهی اگر بود همه متعلق به نهادهای دینی بودند. هنوز در کشور ما مساجد بسیاری باقی است که در حاشیۀشان مدرسه و حوزۀ علمیه و آب‌انبار و قرض‌الحسنه و کتاب‌خانه برپا است.کلیسا و دیر و صومعه‌ای که در آیۀ فوق یاد می‌شود اشاره نه به یک ساختمان یا یک سازمان با کاربریِ محدود امروزیِ آن، که اشاره به یک نهادِ اجتماعیِ بزرگ و ضروری برای ادامۀ حیات بشر است؛ نهادی که سازمان‌های مختلفِ خدماتی و رفاهی و علمی و درمانی همه جزئی از آن محسوب می‌شوند.قرآن درواقع دارد می‌گوید اگر جنگ نباشد، برخی قدرت‌جویان ابائی ندارند که همۀ سرمایه‌های بشری و نهادهای اجتماعی را ویران کنند و از این‌که در این مسیر اخلاق را که بارزترینِ جلوۀ یاد خدا است زیر پا بگذارند ابائی ندارند.این جنگ برای ایران عزیز هم جنگی وجودی است. ما داریم از گردنۀ پربلایی عبور می‌کنیم و به سلامت گذشتن از آن با دشواری بسیار هم‌راه است؛ اما به فرمودۀ قرآن کریم چه‌بسا انسان چیزی را خوش ندارد و ازقضا نفع بسیاری در آن باشد؛ منافعی که خدا می‌داند و انسان از آن بی‌خبر است: کتِبَ عَلَیکمُ الْقِتَالُ وَهُوَ کرْهٌ لَکمْ وَعَسَی أَنْ تَکرَهُوا شَیئًا وَهُوَ خَیرٌ لَکمْ وَعَسَی أَنْ تُحِبُّوا شَیئًا وَهُوَ شَرٌّ لَکمْ وَاللَّهُ یعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ.باری، به حکم قرآن، حتی اگر کسی از دشواری‌های جنگ نیز بگریزد نمی‌تواند مطمئن باشد که مرگ او را درنیابد. انتخاب انسان این نیست که بماند یا بمیرد؛ این است که چه نوع مرگی را برگزیند.البته، مطابق قرآن کریم، خدا نیز در پیکار با دشمنانِ بشریت و اخلاق وعدۀ یاری داده است. قرآن چند جا که از رویارویی‌های خصمانه در صدر اسلام سخن می‌گوید از دشمنانِ جامعۀ نوپای اسلامی با تعبیر «عدوی و عدوکم» یاد می‌کند.این تعبیر تأکیدی ظریف بر این معنا دارد که پیکار مسلمانان با دشمنان‌شان فراتر از یک جنگ وجودی، تلاش برای حمایت از ارزش‌ها است؛ ارزش‌هایی اخلاقی که با پرستش خدای متعال تداعی می‌شود.ادامه در فرستۀ پنجم.@FarhangeRvesh