✅تاریخ در آستانۀ دگرگونی؛ از جهان ایرانی تا جهان اسلامیبعضی کتابها را نمیتوان صرفاً «معرفی» کرد؛…
انتشار: 2026/08/10 15:41 UTCدریافت: 2026/08/17 03:30 UTCآخرین مشاهده: 2026/08/17 03:30 UTC
✅تاریخ در آستانۀ دگرگونی؛ از جهان ایرانی تا جهان اسلامیبعضی کتابها را نمیتوان صرفاً «معرفی» کرد؛ باید در برابرشان اندکی درنگ کرد، از شتابِ خواندن کاست و گذاشت که معماریِ اندیشهشان خود را آشکار کند. The History and Culture of Iran and Central Asia: From the Pre-Islamic to the Islamic Periodاز همین شمار است؛ کتابی که نه فقط روایتی از گذشته، بلکه کوششی برای بازاندیشیدن در یکی از مهمترین گذارهای تاریخ فرهنگی ایران و آسیای مرکزی است؛ گذار از جهانی به جهان دیگر، از ایرانِ پیش از اسلام به ایرانِ اسلامی، از سنتهای کهن به صورتهای نو، و از گسستِ ظاهری به استمرارِ پنهان.این مجموعه به ویراستاری D. G. Tor و Minoru Inaba در سال ۲۰۲۲ درUniversity of Notre DamePress منتشر شده و حاصل همکاری شماری از پژوهشگران برجستۀ تاریخ، باستانشناسی، زبانشناسی، ادیان، ادبیات و فرهنگ ایران و آسیای مرکزی است.اهمیت کتاب اما در عنوان و تعداد صفحات و فهرست بلند مقالات آن خلاصه نمیشود؛ اهمیتش در پرسشی است که در سراسر آن چون نخِ نامرئی از میان پژوهشها میگذرد: وقتی جهانی تاریخی دگرگون میشود، چه چیزی از میان میرود و چه چیزی باقی میماند؟ آیا ورود اسلام به ایران و آسیای مرکزی را باید پایان یک جهان و آغاز جهانی دیگر دانست، یا باید آن را فرایندی پیچیدهتر دید که در آن عناصر جهان پیشین، در هیئتی تازه، در زبان و فرهنگ و سیاست و حافظۀ جهان اسلامی استمرار مییابند؟ کتاب، به جای آنکه تاریخ را به دو نیمۀ ساده و متقابلِ «پیش از اسلام» و «پس از اسلام» تقسیم کند، به دنبال آن است که میان این دو جهان پل بزند و منطقِ گذار را آشکار کند.جهان ایران و آسیای مرکزی در اواخر دوران باستان، جهانی بود بیمرز به معنای امروزی و سرشار از مرزهای فرهنگی؛ جهانی که از فلات ایران تا ماوراءالنهر و از راههای سغدی تا سرزمینهای چین امتداد داشت و در آن، شهر و کاروان، زبان و آیین، تجارت و مهاجرت، کتیبه و سکه، یکدیگر را میدیدند و بر یکدیگر اثر میگذاشتند. سغدیان در این میان تنها قومی در حاشیۀ تاریخ نبودند؛ حاملان شبکهای گسترده از ارتباطات تجاری و فرهنگی بودند که شرق و غرب جهان ایرانی را به یکدیگر پیوند میداد. کتیبههای سغدی، متون پهلوی، آثار بلخی، منابع چینی و شواهد باستانشناختی، هر یک بخشی از این جهان چندلایه را در خود نگاه داشتهاند؛ جهانی که برای شناخت آن، یک زبان کافی نیست و یک روش بسنده نیست.از همینرو یکی از امتیازات بنیادین این مجموعه، چندصدایی علمی و روششناختی آن است. تاریخ سیاسی در کنار باستانشناسی قرار میگیرد، کتیبهشناسی در کنار زبانشناسی، سکهشناسی در کنار ادبیات، و منابع عربی و فارسی در کنار اسناد و روایتهای چینی. پژوهشگر در صفحات این کتاب با شهرهای باستانی، کتیبههای پروتو-سغدی، معابد سغدیان در چین و کتیبههای چینی ـ پهلوی مواجه میشود؛ و همین کنار هم نشستنِ شواهد گوناگون نشان میدهد که آسیای مرکزی را نمیتوان با جغرافیای سیاسی امروز فهمید. این سرزمین، بیش از آنکه حاشیهای میان چند تمدن باشد، چهارراهی تمدنی و کارگاهِ شکلگیری و انتقال فرهنگها بود.کتاب سپس به لحظۀ دشوار و تعیینکنندۀ ورود اسلام و گسترش قدرت عربی در آسیای مرکزی نزدیک میشود؛ اما باز هم از روایتهای ساده و خطی فاصله میگیرد. فتح، در اینجا تنها حادثۀ نظامی نیست؛ آغازی است برای سلسلهای از دگرگونیهای عمیق در ساختارهای سیاسی و اقتصادی و شهری و فرهنگی. سرنوشت سغد، بلخ، پایکند و دیگر مراکز شهری و فرهنگی منطقه، نشان میدهد که اسلامیشدن نه حادثهای یکروزه، بلکه فرایندی تدریجی، ناهمگون و چندلایه بود؛ فرایندی که در آن قدرت سیاسی، اقتصاد، تجارت، مهاجرت، زبان، دین و مناسبات اجتماعی درهم تنیده شدند.و درست در همین نقطه، یکی از بنیادیترین درسهای کتاب آشکار میشود: تاریخ با ورود امر تازه، الزاماً امر قدیم را نابود نمیکند؛ گاه آن را دگرگون میسازد، گاه در خود جذب میکند و گاه به آن معنایی تازه میبخشد. شهرها بر بقایای شهرهای پیشین بنا میشوند، زبانها واژههای زبانهای کهن را در خود نگاه میدارند، آیینها در صورتهای جدید به حیات ادامه میدهند و خاطره یک جهان، در ادبیات جهان بعدی بازتاب مییابد. از این منظر، اسلام نه تنها در برابر میراث ایران پیش از اسلام قرار نگرفت، بلکه در فرایندی تاریخی، بخشی از آن میراث را بازخوانی و بازتعریف کرد و در ساخت فرهنگی جهان اسلامی به کار گرفت.بخش پایانی کتاب از همین منظر اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا موضوع آن دیگر صرفاً گذشتن از گذشته نیست، بلکه بازساختن گذشته در حافظۀ فرهنگی جهان اسلامی است.ادامه دارد....@tarbd📚📚📚📚📚"تاریخ تنها مزرعه ای است که در آن هیچ دانه سالمی از بین نمی رود"telegram.me/tarbd


