جنگ محاسبات و دام غرورفریب بزرگنمایی و ستایش دشمن را نخوریممحسن هاشمی رفسنجانیسالهاست که در کشور…
انتشار: 2026/07/22 21:23 UTCدریافت: 2026/08/15 01:52 UTCآخرین مشاهده: 2026/08/15 01:52 UTC
جنگ محاسبات و دام غرورفریب بزرگنمایی و ستایش دشمن را نخوریممحسن هاشمی رفسنجانیسالهاست که در کشورمان برخی رسانههای تُندرو، الگوی ثابتی را با جستوجوی اعترافهای طلایی عوامل دشمن دنبال میکنند. کافی است ژنرال بازنشستهای در آمریکا، مقام سابقی در اسرائیل یا تحلیلگری شناختهشده در غرب، جملهای در بزرگداشت قدرت ایران یا ضعف دشمن بر زبان آورد تا همان جمله، با تیتر درشت، به صفحه اول روزنامه راه پیدا کند یا در صدر اخبار تلویزیون بنشیند. حال آنکه در عصر جنگ شناختی، هر پیامی را باید در چارچوب هدف و کارکرد آن تحلیل کرد. چهبسا همان روایتی که به ظاهر روحیهبخش است، بخشی از یک عملیات پیچیده دشمن برای اثرگذاری بر محاسبات تصمیمسازان باشد. باید بهوش بود که جنگ امروز، نبرد محاسبات است و در این میدان، یک خطای محاسباتی میتواند هزینهای بهمراتب سنگینتر از یک شکست میدانی بر کشور تحمیل کند.در هر جنگی، آنچه سرنوشت نبرد را رقم میزند، تنها توازن قدرت نیست؛ کیفیت محاسبه است. عملیات روانی موفق، الزاماً با ترساندن رقیب آغاز نمیشود و گاه با ستایش او آغاز میشود. بزرگنمایی توان یک کشور، اگر به غرور و خطای محاسباتی بینجامد، میتواند همان اندازه کارآمد باشد که تضعیف روحیه آن. اگر بپذیریم که آمریکا و اسرائیل با راهبردی میانمدت و چندلایه عمل میکنند، باید این احتمال را نیز جدی بگیریم که بخشی از واکنشهای ما، از پیش در محاسبات آنان دیده شده باشد. در چنین شرایطی، هر روایت اغراقآمیز از قدرت ایران، هر «اعتراف» پُرطمطراق و هر تیتر وسوسهبرانگیز، پیش از آنکه نشانهای از واقعیت باشد، باید بهمثابه بخشی از میدان نبرد شناختی مورد ارزیابی قرار گیرد.امروز هم به جای کیفهای محرمانه و اسناد جعلی، ویدئوهای چنددقیقهای، مصاحبههای پُرطمطراق و «اعتراف» ژنرالهای بازنشسته در شبکههای اجتماعی، همان کارکرد را دنبال میکنند که اثرگذاری بر محاسبات طرف مقابل است.اگر واقعاً دشمن به این جمعبندی رسیده است که ایران قدرتی شکستناپذیر و بازدارنده دارد، چه ضرورتی دارد که همین روایت را با گستردهترین ظرفیت رسانهای خود در معرض دید افکار عمومی و تصمیمگیران ایرانی قرار دهد؟ این همان پرسشی است که تحلیلگر حرفهای، پیش از بازنشر یا استناد به چنین محتواهایی، باید از خود بپرسد. در جنگ شناختی، هیچ پیامی را نباید صرفاً بر اساس ظاهر آن قضاوت کرد، باید دید انتشار آن، در نهایت به سود کدام راهبرد و در خدمت کدام محاسبه قرار میگیرد.درکنار این مخاطره، خطر دیگری نیز در کمین نظام تصمیمسازی است و آن شکلگیری «اتاقهای پژواک» میباشد. فضایی که در آن افراد همفکر، با تکرار و تأیید متقابل دیدگاههای یکدیگر، بهتدریج از شنیدن صداهای متفاوت و واقعیتهای بیرونی فاصله میگیرند. طی سالهای اخیر، تعداد اندیشکدهها و مراکز تولید تحلیل در کشورمان بهطور محسوسی افزایش یافته است. اصل وجود این نهادها، در همه نظامهای حکمرانی، یک ضرورت است، اما کارکرد آنها زمانی دچار آسیب میشود که تحلیل از مسئولیت جدا شود. در چنین وضعیتی، ارائه پیشنهاد هزینهای ندارد، اما اجرای آن میتواند هزینههای سنگینی بر کشور تحمیل کند. چون بخشی از تحلیلهایی که در فضای عمومی یا حتی در فرآیندهای تصمیمسازی گردش میکنند، محصول افرادی است که نه در معرض آزمون اجرا قرار گرفتهاند و نه مسئولیتی در قبال پیامدهای توصیههای خود میپذیرند. از این رو، گاه نسخههایی تجویز میشود که جذابیت رسانهای دارند، اما با پیچیدگیهای میدان عمل و محدودیتهای حکمرانی فاصلهای جدی دارند. در چنین فضایی، تحلیلهایی که از تغییر قطعی موازنه قدرت جهانی به نفع ایران یا افول حتمی دشمن سخن میگویند، بیش از آنکه در معرض نقد تخصصی قرار گیرند، با بازتولید و تأیید متقابل تقویت میشوند.طبیعی است که در این شرایط، صدای کارشناسانی که به دلیل مسئولیت اجرایی یا نگرانی از پیامدهای حقوقی و اداری، محتاطتر و واقعبینانهتر سخن میگویند، کمتر شنیده شود. تصمیمهای بزرگ، محصول تضارب آرا و شنیدن صداهای متفاوتاند، نه تکرار پیوسته یک روایت.واقعیت این است که اسرائیل و آمریکا، برخلاف تصویری که گاه در فضای مجازی ارائه میشود، احتمالاً با یک برنامه مرحلهای حرکت میکنند. بسیاری از نشانهها حکایت از آن دارد که آنها بیش از آنکه به دنبال یک نتیجه فوری باشند، در پی فرسایش تدریجی توان ملی ایران در حوزههای اقتصادی، اجتماعی، امنیتی و روانی هستند. در چنین شرایطی، واکنشهای احساسی دقیقاً همان چیزی است که میتواند این راهبرد را تسهیل کند. بنابراین، مهمترین سرمایه کشورمان در این مقطع، دقت در محاسبه است. امروز ایران به استفاده از همه ظرفیتهای کارشناسی و پرهیز از هیجان و توهم و احتراز جدی از فریب ستایش دشمن نیاز دارد.سازندگی