بررسی ابعاد، علل و پیامدهای پیمان دفاعی «توافق مکه»امضای پیمان دفاعی سه جانبه میان عربستان، پاکستان…
انتشار: 2026/08/14 17:25 UTCدریافت: 2026/08/17 00:50 UTCآخرین مشاهده: 2026/08/17 00:50 UTC
بررسی ابعاد، علل و پیامدهای پیمان دفاعی «توافق مکه»امضای پیمان دفاعی سه جانبه میان عربستان، پاکستان و ترکیه (معروف به توافق مکه) در ۱۶ مرداد، بازتابهای گستردهای داشته است. اگرچه اعلام شده این توافق علیه هیچ کشوری نیست، اما تحلیلی بر انگیزهها، پیامها و محدودیتهای عملی آن نشان میدهد که این گام میتواند معادلات منطقهای را دستخوش تغییر کند:🔹 ۱. انگیزههای اصلی عربستان سعودیناامیدی از توافق جامع با آمریکا: ریاض پیشتر به دنبال توافق دفاعی فراگیر (مشابه پیمان آمریکا و ژاپن) بود. شرط واشنگتن برای این امر، پیوستن عربستان به «پیمان ابراهیم» بود که پس از وقایع ۷ اکتبر و جنگ غزه انگیزه ریاض برای آن کاهش یافت.بیاعتمادی به چتر حمایتی واشنگتن: عدم دفاع موثر آمریکا از عربستان در ناآرامیهای منطقه و تجربه حمله به آرامکو (۲۰۱۹)، ریاض را به این نتیجه رساند که آمریکا دیگر قابل اعتماد کامل نیست.آمادگی برای خاورمیانه بدون آمریکا: این اقدام مقدمهای است برای تامین امنیت عربستان در صورتی که آمریکا حضور خود در منطقه را کاهش دهد.ارسال پیام فشار به واشنگتن: نشان دادن این موضوع که دست ریاض بسته نیست و گزینههای منطقهای جایگزین دارد.🔹 ۲. چرا پاکستان و ترکیه وارد این پیمان شدند؟پاکستان:پس از تیرگی روابط در دوره عمرانخان و تمایل عربستان به هند، دولت جدید (شهباز شریف و ارتش) به دنبال احیای روابط دیرینه و نقد کردن حمایتهای مالی ریاض برای حل بدهیهای سنگین خود است.پاکستان ارتش قدرتمند و توان هستهای دارد؛ نکته مهم و مبهم این است که آیا این توافق شامل گسترش چتر هستهای پاکستان بر فراز عربستان میشود یا خیر.ترکیه:منافع اقتصادی و تسلیحاتی: عربستان بازار بزرگی برای پهپادها و تجهیزات نظامی ترکیه است. همچنین سرمایهگذاری ریاض به کاهش تورم ترکیه کمک میکند.تبدیل به هاب انرژی: آنکارا به دنبال تبدیل شدن به ترمینال انتقال انرژی از خلیج فارس به اروپا (از مسیرهای جایگزین تنگه هرمز) است.ملاحظات با تاخیر: ترکیه به دلیل ارزیابی عواقب این پیمان بر روابطش با ناتو، ایران و هند، با تاخیر به آن پیوست و مقاماتش تاکید کردند این توافق علیه ایران نیست.🔹 ۳. موضع مصر چه بود؟مصر در مذاکرات حضور داشت اما فعلاً ترجیح داده ملحق نشود؛ زیرا توافق امنیتی با امارات دارد و با توجه به اختلافات ریاض و ابوظبی، ترجیح میدهد دست به عصا حرکت کند و مانع تشدید تنش با ایران نیز بشود.🔹 ۴. پیامهای سیاسی توافق به بازیگران منطقه و جهانبه اسرائیل: ارسال پیامی جدی علیه اقدامات تجاوزکارانه و تقابل با انحصار سلاح هستهای تلآویو با تکیه بر توان هستهای پاکستان. همچنین پاسخ به اختلافات ترکیه و اسرائیل در سوریه.به ایران: پیامی محترمانه جهت کاهش تنشها با عربستان و اعلام عدم رضایت از وضع موجود، در عین تاکید بر عدم خصومت مستقیم یا ضدایرانی بودن پیمان.به امارات: هشدار نسبت به جداسازی مسیر خود از عربستان، همکاری با اسرائیل و رقابتهای تجاری/مالی سنگین با ریاض.به هند: تضعیف موضع هند درباره کشمیر با بینالمللیتر شدن نقش پاکستان و احتمال احتیاط هند در سرمایهگذاریهای خلیج فارس.به انصارالله یمن: تلاش عربستان برای موازنه، هرچند به دلیل غیردولتی بودن حوثیها، بعید است این توافق تاثیری بر رفتارهای تدافعی/تهاجمی آنها بگذارد.به آمریکا و چین: تایید گفتمان پکن مبنی بر عدم قابلاعتماد بودن آمریکا و تمایل قدرتهای متوسط منطقهای برای ایجاد توازن میان چین و آمریکا. جمعبندی و چالشهای پیشرواین توافق در حال حاضر بیشتر یک توافق سیاسی و روی کاغذ است تا یک پیمان نظامی-عملیاتی ساختارمند (مانند ناتو که دارای مقر، مانورهای مشترک و تعهدات عملیاتی شفاف است). هنوز مشخص نیست در صورت وقوع یک درگیری واقعی، ترکیه یا پاکستان تا چه حد حاضرمند ورود نظامی به نفع عربستان شوند؛ لذا تاثیر فوری و مستقیمی بر معادلات منطقه ندارد و باید منتظر آزمون عملی آن ماند.✅@mellimazzhabi


