مناقشه در خزر؛ سهم واقعی ایران چقدر است؟(2/2)🔹 اهمیت خط مبدأ برای ایران از شکل خاص ساحل جنوبی خزر ن…
انتشار: 2026/08/07 07:52 UTCدریافت: 2026/08/07 19:20 UTCآخرین مشاهده: 2026/08/07 19:20 UTC
مناقشه در خزر؛ سهم واقعی ایران چقدر است؟(2/2)🔹 اهمیت خط مبدأ برای ایران از شکل خاص ساحل جنوبی خزر ناشی میشود. فرورفتگی ساحل ایران میتواند در صورت استفاده از برخی روشهای متعارف، منطقه دریایی و سهم ایران از بستر و زیربستر را محدود کند؛ به همین دلیل تهران خواهان درنظرگرفتن شرایط ویژه جغرافیایی خود است.🔹 هومن یوسفدهی بخش مهمی از سخنان خود را به ریشههای تاریخی بدبینی ایرانیان نسبت به روسیه اختصاص میدهد. او با مرور حملات و اشغالهای متعدد در گیلان و دیگر مناطق شمالی ایران میگوید حساسیت افکار عمومی درباره خزر صرفاً محصول هیجانهای ناسیونالیستی نیست، بلکه در حافظهای تاریخی از جنگ، اشغال و نقض عهد ریشه دارد.🔹 او از حمله نیروهای پتر کبیر، حضور نظامی روسها در گیلان، درگیریهای دوره قاجار، اشغال شمال ایران پس از اولتیماتوم ۱۲۹۰ و ورود ارتش شوروی در سال ۱۳۲۰ یاد میکند. از نظر او، این تجربهها باعث شده هر توافق تازهای با روسیه با بدبینی و نگرانی عمومی روبهرو شود.🔹 یوسفدهی درعینحال معتقد است ایران در مذاکرات چند دهه اخیر تنها با یک مسئله حقوقی مواجه نبوده، بلکه با عدم توازن قدرت نیز روبهرو بوده است. روسیه و جمهوری آذربایجان از توان نظامی بیشتری در خزر برخوردارند و کشورهای شمالی نیز سالهاست از منابع نفت و گاز خود بهرهبرداری میکنند؛ درحالیکه ایران هنوز از بهرهبرداری جدی در بخش خود بازمانده است.🔹 به اعتقاد او، ایران میتوانست از ابتدای مذاکرات بر تشکیل یک کنسرسیوم مشترک برای اکتشاف، استخراج و فروش نفت و گاز خزر پافشاری کند؛ سازوکاری که سهم کشورها را بر اساس میزان ذخایر و سرمایهگذاری تعیین کند و مانع عقبماندن کامل ایران از رقابت انرژی شود.🔹 او همچنین از فقدان ضمانت اجرایی مؤثر در تعهدات زیستمحیطی انتقاد میکند. خزر با کاهش سطح آب، آلودگیهای نفتی، تهدید ذخایر ماهی و خاویار و پیامدهای سدسازی و مداخله در رودخانههای ورودی روبهروست، اما توافقهای موجود ابزار قدرتمندی برای وادارکردن کشورها به رعایت تعهدات فراهم نمیکنند.🔹 در بخش پرسشوپاسخ، موضوع سدسازی روسیه روی رود ولگا نیز مطرح شد. ولگا بزرگترین منبع تأمین آب خزر است و تغییر جریان آن میتواند بر سطح آب اثر بگذارد. مجلسی در پاسخ گفت سدهای ولگا عمدتاً برای تولید انرژی ساخته شدهاند، اما مداخلات انسانی، تبخیر و تغییرات طبیعی در مجموع بر نوسانات خزر اثر میگذارند.🔹 یکی دیگر از انتقادهای مطرحشده، انعقاد توافقهای دوجانبه و سهجانبه میان چهار کشور دیگر بدون حضور ایران بود. درحالیکه قرار بود تصمیمهای مربوط به خزر با مشارکت همه کشورهای ساحلی انجام شود، کشورهای شمالی در عمل بخشهای بزرگی از بستر دریا را میان خود تعیین حدود و بهرهبرداری از منابع را آغاز کردهاند.🔹 یوسفدهی معتقد است ایران در شرایط ضعف نباید برای رسیدن به توافق نهایی شتاب میکرد. میشد به اصول کلی رضایت داد و تعیین جزئیات حساس را به زمانی واگذار کرد که قدرت چانهزنی کشور، با اتکا به مشروعیت داخلی، اقتصاد قوی، توان نظامی و روابط خارجی متوازن، افزایش یافته باشد.🔹 مجلسی نیز تأکید میکند که حقوق بینالملل بدون قدرت و دیپلماسی مؤثر بهتنهایی کافی نیست. کشورها گاهی ناچارند میان حفظ بخشی از حقوق خود و ازدستدادن همهچیز انتخاب کنند. سیاست خارجی باید میان حق حقوقی، امکانات واقعی و منافع ملی توازن برقرار کند.🔹 بااینحال، او قدرت را فقط در توان نظامی خلاصه نمیکند. کشوری که در جهان منزوی باشد، اقتصاد ضعیفی داشته باشد و قواعد بینالمللی را تنها زمانی معتبر بداند که به سود خودش است، نمیتواند هنگام مناقشه از همان قواعد انتظار حمایت داشته باشد.🔹 جانمایه نشست این است که ادعای «سهم تاریخی ۵۰ درصدی ایران» پشتوانه محکمی در قراردادهای گذشته ندارد؛ اما از این واقعیت نیز نمیتوان نتیجه گرفت که ایران در مذاکرات خزر به بهترین نتیجه ممکن رسیده یا همه حقوقش تأمین شده است.🔹 مسئله اصلی نه انتخاب میان شعار «۵۰ درصد» و پذیرش بیچونوچرای وضع موجود، بلکه بررسی دقیق خط مبدأ، شیوه تحدید حدود، منابع مشترک، آزادی کشتیرانی، موازنه نظامی و تعهدات زیستمحیطی است.🔹 کتاب «مناقشه در خزر» و گفتوگوی حاضر از این جهت اهمیت دارند که بحث را از فضای هیجانی بیرون میآورند و نشان میدهند برای داوری درباره عملکرد ایران باید سه موضوع را از یکدیگر تفکیک کرد: حقوقی که واقعاً در قراردادها وجود داشته، مطالباتی که بعدها در فضای سیاسی ساخته شده و حقوقی که ایران میتوانست با دیپلماسی و قدرت چانهزنی بیشتر به دست آورد.✅@mellimazzhabi


