مصدق و آرمانهای مشروطیت؛ استقلال از مسیر مردم و تولید (2/2)🔹 مؤمنی معتقد است یکی از مهمترین میراث…
انتشار: 2026/08/07 06:30 UTCدریافت: 2026/08/07 19:20 UTCآخرین مشاهده: 2026/08/07 19:20 UTC
مصدق و آرمانهای مشروطیت؛ استقلال از مسیر مردم و تولید (2/2)🔹 مؤمنی معتقد است یکی از مهمترین میراثهای مشترک مشروطه و نهضت ملیشدن نفت، تولد حس ملی و استقلالخواهی مدرن در ایران بود. بااینحال، جامعه ایران هنوز نتوانسته درباره معنای عملی «منافع ملی» به توافقی فراگیر برسد؛ در نتیجه هر جریان سیاسی میتواند خواسته خود را به نام منافع ملی عرضه کند.🔹 او هشدار میدهد که نباید شکست این جنبشها را در دوقطبیهای کاذبی مانند «مشروطه در برابر مشروعه» یا «مصدق در برابر کاشانی» خلاصه کرد. پرسش اساسی این است که چرا جنبشهایی با مشارکت گسترده مردم و دستاوردهای چشمگیر، نتوانستند نهادهای پایدار و توسعهآفرین ایجاد کنند و سرانجام با بازگشت استبداد و مداخله خارجی متوقف شدند.🔹 از نظر مؤمنی، مصدق و سید حسن مدرس با انزواطلبی مخالف بودند، اما وابستگی به قدرتهای خارجی را نیز راه نجات ایران نمیدانستند. آنها در برابر سیاست «موازنه مثبت» ــ یعنی واگذاری امتیاز به قدرتهای رقیب برای حفظ حکومت ــ از «موازنه منفی» یا «موازنه عدمی» دفاع میکردند.🔹 معنای موازنه منفی، قطع رابطه با جهان نبود؛ بلکه هر رابطه خارجی باید بر اساس منافع ملی تنظیم میشد. ایران باید ابتدا قدرت داخلی خود را افزایش میداد و سپس تنها وارد مناسباتی میشد که برای کشور منفعت متقابل داشته باشد.🔹 مؤمنی با استناد به کتاب «کودتا» نوشته یرواند آبراهامیان، یادآوری کرد که مصدق امتیازدادن همزمان به روس و انگلیس را به کسی تشبیه میکرد که یک دستش قطع شده و تصور میکند با قطع دست دیگرش به تعادل میرسد. نتیجه چنین سیاستی نرمشدن قدرتهای خارجی نبود، بلکه افزایش «اشتهای غارتگرانه» آنها و تقسیم ایران در قرارداد ۱۹۰۷ بود.🔹 از نگاه مصدق، حکومت برای مقاومت در برابر فشار خارجی به دو ستون نیاز دارد: در سیاست باید به مردم متکی باشد و رابطهای مبتنی بر اعتماد، همکاری و تفاهم با جامعه برقرار کند؛ در اقتصاد نیز باید ارتقای تولید فناورانه و افزایش توان ملی را در دستور کار قرار دهد.🔹 بنابراین استقلال از نظر مصدق به معنای شعار دادن علیه جهان نبود. حکومتی که مردمش را حذف میکند، تولید داخلی را تضعیف میکند و برای تأمین نیازهای اساسی به خارج وابستهتر میشود، حتی اگر ادبیاتی تند علیه قدرتهای جهانی داشته باشد، در عمل استقلال کشور را کاهش میدهد.🔹 جانمایه سخنان فرشاد مؤمنی این بود که مسئله اصلی ایران فقط انتخاب میان شرق و غرب یا تغییر افراد نیست. استقلال پایدار زمانی به دست میآید که حکومت به مردم تکیه کند، قدرت را به قانون مقید سازد، منابع عمومی را شفاف کند، مناسبات رانتی را محدود سازد و تولید ملی و فناورانه را محور اقتصاد قرار دهد.🔹 مهمترین درس مشترک مشروطه و مصدق برای امروز نیز همین است: بدون مشارکت و اعتماد مردم، حاکمیت قانون، تعریف روشن منافع ملی و برخورداری از یک اقتصاد مولد، مقابله با سلطه خارجی ممکن نیست. کشوری که از درون ضعیف شده باشد، با امتیازدادن به قدرتهای خارجی نمیتواند به استقلال برسد؛ استقلال پیش از هر چیز از درون جامعه، از رابطه حکومت با مردم و از توان تولیدی کشور آغاز میشود.✅@mellimazzhabi


