مصدق و آرمانهای مشروطیت؛ استقلال از مسیر مردم و تولید (1/2)نشست «مصدق و آرمانهای مشروطیت» قرار بو…
انتشار: 2026/08/07 06:30 UTCدریافت: 2026/08/07 19:20 UTCآخرین مشاهده: 2026/08/07 19:20 UTC
مصدق و آرمانهای مشروطیت؛ استقلال از مسیر مردم و تولید (1/2)نشست «مصدق و آرمانهای مشروطیت» قرار بود با سخنرانی دکتر فرشاد مؤمنی و دکتر رسول رئیسجعفری برگزار شود، اما رئیسجعفری به دلیل انجام عمل جراحی نتوانست در جلسه حضور پیدا کند و فرشاد مؤمنی سخنرانی را بهتنهایی پیش برد. محور اصلی سخنان او، بازخوانی تجربه مشروطه و نهضت ملیشدن نفت برای یافتن راهی در برابر بحرانهای امروز ایران بود.🔹 مؤمنی انقلاب مشروطه را بزرگترین ضربه تاریخی به استبداد در ایران میداند؛ انقلابی که برای نخستینبار قدرت حکومت را مشروط و محدود کرد، دولت را در برابر مردم پاسخگو دانست، تفکیک قوا و حاکمیت قانون را مطرح کرد و مشارکت مردم در سرنوشت سیاسی و اقتصادی خود را به رسمیت شناخت.🔹 از نگاه او، آغاز دولت مدرن در ایران را نباید به دوره رضاشاه نسبت داد. دولت مدرن زمانی متولد شد که مشروطه حکومت را تابع قانون و پاسخگوی نمایندگان مردم کرد. بسیاری از نهادهای آموزشی، خطوط راهآهن و مدارس عالی نیز پیش از سلطنت رضاشاه تأسیس شده بودند.🔹 اهمیت مشروطه فقط در تغییر ساختار سیاسی نبود. کاهش قدرت استبداد، زمینه شکلگیری جنبشی سراسری برای دفاع از تولید ملی را نیز فراهم کرد. شرکتهای سهامی برای راهاندازی کارخانههای داخلی به وجود آمدند و شخصیتهایی چون ملکالمتکلمین و سید جمالالدین واعظ از اعتبار اجتماعی خود برای حمایت از تولید داخلی استفاده کردند.🔹 مؤمنی یادآوری میکند که سید جمالالدین واعظ، یکی از شهدای برجسته مشروطه و پدر محمدعلی جمالزاده بود. جمالزاده نیز فقط داستاننویس نبود؛ کتاب «گنج شایگان» او از نخستین آثار علمی قرن بیستم درباره اقتصاد ایران به شمار میرود.🔹 به اعتقاد مؤمنی، سیاست و اقتصاد را نمیتوان از یکدیگر جدا کرد. هرچه ساخت سیاسی بهسوی استبداد حرکت کند، شفافیت تصمیمگیری و تخصیص منابع کاهش مییابد، فساد گسترش پیدا میکند، امنیت حقوق مالکیت تضعیف میشود و فعالیتهای رانتی بر تولید غلبه میکنند.🔹 او برای توضیح این رابطه به نحوه تخصیص درآمدهای نفتی اشاره کرد. در سالهای جنگ، دولت میرحسین موسوی تصمیمگیری درباره مصرف دلارهای نفتی را به مجلس ارجاع داد و این منابع در معرض نظارت و شفافیت بیشتری قرار گرفتند؛ اما با اجرای سیاست تعدیل ساختاری، نحوه تخصیص ارزهای حاصل از خامفروشی بهتدریج غیرشفافتر شد.🔹 از دید او، دستاورد سیاسیای که اثر متناظر خود را در اقتصاد ایجاد نکند، ناپایدار خواهد بود. اگر استبداد در سیاست تضعیف شود اما مناسبات رانتی، انحصاری و ضدتولیدی در اقتصاد باقی بمانند، ساخت استبدادی بار دیگر خود را بازتولید میکند.🔹 یکی از مهمترین دستاوردهای فکری مشروطه این بود که رهبران آن، بحران مالی دولت را به ضعف بنیه تولیدی کشور مرتبط میدانستند. کتاب «مالیه، روح مشروطه است» نوشته میکائیل عظیمی نیز نشان میدهد که تضعیف تولید، درآمد مالیاتی دولت را کاهش میدهد و به بحرانهای اقتصادی، اجتماعی و سیاسی دامن میزند.🔹 در چنین وضعیتی، حکومت دو راه اصولی دارد: یا موانع فعالیت تولیدکنندگان را برطرف کند یا هزینههای غیرضروری و تجملی خود را کاهش دهد. اما در ایران، بهجای این دو کار، معمولاً فشار بر آموزش، سلامت، تغذیه، مسکن، رفاه عمومی و زیرساختهای موردنیاز تولید افزایش پیدا میکند.🔹 مؤمنی سیاستهای شوکدرمانی، افزایش پیدرپی نرخ ارز، حاملهای انرژی و نرخ بهره را از عوامل اصلی تضعیف تولید میداند. به گفته او، این سیاستها اقتصاد ایران را به سود رباخواران، دلالان، واردکنندگان و گروههای برخوردار از رانت تغییر دادهاند؛ گروههایی که منافعشان الزاماً با تولید و اشتغال ملی همسو نیست.🔹 او هشدار میدهد که تسهیل واردات در شرایط بحران و جنگ، نهتنها به تولید داخلی آسیب میزند، بلکه وابستگی کشور را به همان قدرتهای خارجی افزایش میدهد که حکومت از دشمنی آنها سخن میگوید. وابستگی بیشتر به واردات نیز به معنای کاهش فرصتهای شغلی و تضعیف استقلال اقتصادی است.🔹 از نگاه مؤمنی، سیاستهای تورمزا نوعی «کمیابی مصنوعی» ایجاد میکنند. ممکن است کالا در فروشگاهها و انبارها وجود داشته باشد، اما بخش بزرگی از مردم قدرت خرید آن را نداشته باشند. بنابراین وجود کالا بهخودیخود به معنای تأمین معیشت مردم نیست.🔹 او تأکید میکند که جابهجایی مدیران، بدون اصلاح ساختارها، فساد و ناکارآمدی را برطرف نمیکند. مسئله اصلی، وجود نهادهای بهرهکش و سازوکاری است که منابع را بهسوی فعالیتهای رانتی هدایت میکند و تولیدکنندگان، بازنشستگان، معلمان و اقشار کمدرآمد را تحت فشار قرار میدهد.✅@mellimazzhabi


