شریعتی؛ متهم انقلاب یا نیروی تعدیلکننده اسلامگرایی؟ (2/2)🔹 اندیشه شریعتی یک دستگاه منظم و منسجم ن…
انتشار: 2026/08/06 07:50 UTCدریافت: 2026/08/07 10:25 UTCآخرین مشاهده: 2026/08/07 10:25 UTC
شریعتی؛ متهم انقلاب یا نیروی تعدیلکننده اسلامگرایی؟ (2/2)🔹 اندیشه شریعتی یک دستگاه منظم و منسجم نبود؛ بلکه مجموعهای گسترده، پراکنده و گاه متناقض از ایدهها بود. همین ویژگی امکان میدهد هم گزارههایی سوسیالیستی و انقلابی و هم دفاعیاتی جدی از آزادی اندیشه، عقیده و بیان در آثارش پیدا شود.🔹 انتقاد اصلی به موسی غنینژاد این است که از میان این مجموعه متناقض، تنها عناصر چپ و انقلابی را برجسته کرده و مؤلفههای آزادیخواهانه و ضداستالینیستی شریعتی را نادیده گرفته است. شریعتی نیز هیچ مکتب اقتصادی منسجمی عرضه نکرد و حتی سوسیالیسم مورد نظرش لزوماً به معنای کمونیسم دولتی نبود.🔹 نسبتدادن «بیاعتقادی به اسلام» یا «شیادی» به شریعتی نیز داوری درباره نیت و درون یک انسان است. استفاده او از نام مستعار «شاندل» در کویریات، بخشی از جهان شاعرانه و ادبیاش بود و نمیتوان آن را بهسادگی نشانه فریبکاری دانست.🔹 پاسخ عبدالکریم سروش به غنینژاد نیز به دلیل زبان بسیار تندش قابل نقد است. سروش خود از منتقدان قدیمی شریعتی بوده و در فاصلهگرفتن بسیاری از مخاطبان از بخشهایی از اندیشه او نقش داشته است؛ بنابراین واکنش اخیرش را نباید دفاع بیچونوچرا از شریعتی تلقی کرد.🔹 مسئله فقط اختلاف درباره شریعتی نیست، بلکه شیوه گفتوگو در فضای فکری ایران است. هر گروهی خود را نماینده علم، عقل یا حقیقت میداند و مخالفانش را به جهل، فریبکاری یا بیصداقتی متهم میکند. پاسخ طرف مقابل نیز معمولاً از همان جنس، اما تندتر است.🔹 جانمایه سخن این است که شریعتی نه قدیسی بیخطا بود و نه عامل یگانه انقلاب و مصائب پس از آن. او متفکری پرتناقض، اغراقگو و متأثر از زمانه خود بود که هم در رادیکالشدن زبان سیاسی سهم داشت و هم به عقلانیتر، انتقادیتر و ملایمترشدن بخشی از اسلامگرایی ایرانی کمک کرد.🔹 نقد منصفانه شریعتی زمانی ممکن میشود که او را در بستر تاریخی خودش بسنجیم؛ نه با تجربههایی که منتقدانش دههها بعد، پس از انقلاب ایران و فروپاشی شوروی، به دست آوردهاند. کسانی که فرصت تغییر عقیده داشتهاند، نباید متفکری را که در ۴۳سالگی و پیش از انقلاب درگذشت، بهتنهایی مسئول مسیری بدانند که خود جامعه نیز در پیمودن آن نقش داشت.✅@mellimazzhabi


