👆ادامه👆در ادامه، عبارت آشنای «وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ» در آیات ۷ و ۹ سوره، د…

علوم انسانی و خطر نصفه‌نیمه‌دانی‌های روشنفکرانهکار روشنفکری در زمین علوم انسانی است. شاهد بدیهی‌اش آنکه نسبت کار روشنفکری با علوم تجربی و پایه کمترست تا علوم انسانی. به این دلیل ساده که موضوع کار روشنفکری معمولاً انسان و جامعه است و حواشی‌اش. این هم‌پوشانی و هم‌میدانی، خاصه در فضای ایران، بیش از آنکه به نفع علوم انسانی بوده باشد، به ضرر آن تمام شده. چگونه؟علوم انسانی آشناست، مصادیق و موضوعاتش ملموس‌تر از علوم تجربی و علوم پایه است. اما هنوز «علم» است. به اعتبار علم‌بودن تخصصی است و شبیه به شاخه‌شاخه‌شدن علوم ریاضی و کامپیوتر و زیست‌شناسی و … در جهان جدید، شاخه‌شاخه است و در هر حوزه‌ای متخصصی دارد. حال علوم انسانی با چنین صفاتی، دستمایهٔ کار روشنفکری در حوزهٔ عمومی است. چه می‌شود؟اینکه در جامعه و خاصه اجتماع ایرانی، جامعه مواجه با روشنفکران کنشگری است که در کثیری از حوزه‌های علوم انسانی سخن قاطع و جازم می‌رانند. به گونه‌ای که مخاطب عام این روشنفکران، مفتون نام و عنوان سخنگو می‌شود و پروندهٔ موضوع را با مدعیات او می‌بندد. یا بدتر آنکه، با مواجههٔ مدام با آرای فلان روشنفکر محبوب و علامه‌پنداشته‌شده، خود را در فلان شاخهٔ علوم انسانیِ مدنظر متخصص حس می‌کند. با لحاظ اینکه می‌دانیم علوم انسانی در ایران همچنان ناچیز انگاشته می‌شود و بنیادهای سواد عمومی در آنها نحیف و ابتدایی است. نتیجهٔ پایانی جهلستان مرکبی است. مهندسی که چیزکی از منطق شنیده‌ است. زیست‌شناسی که اندکی از تاریخ فلسفه می‌داند. ریاضی‌دانی که خردکی از مطالعات دین و قرآن شناخته. متخصص کامپیوتری که سطرهایی از حقوق بین‌الملل می‌داند. ادبیات‌خوانده‌ای که پاره‌هایی از علوم سیاسی را مدعی است. فلسفه‌خوانده‌ای که با چند نظریهٔ روانشناسی آشناست. فیزیکدانی که خطوطی از تاریخ ادیان می‌داند. در عین حال آن خردک‌ها و چیزک‌ها و چند خط‌ها و نظریه‌ها، به کاستیِ خود واقف نیست و ادعاهای بزرگی دارد. همهٔ این دانستن‌های نصفه‌ونیمه و مدعی، به یمن کاروبار روشنفکرانه است. و می‌دانیم که خطرناک‌ترست، نصفه‌ونیمه‌دانستن از ندانستن. و می‌دانیم که نصفه‌ونیمه‌دانی با خود ادعای نظر و جسارت عمل و قاطعیت داوری می‌آورد، اما ندانستن توأم با فروتنی و احتیاط است.دربارهٔ علوم انسانی:علوم انسانی و شجاعت مشاهدهبگذاریم عددها حرفشان را بزنندمشاهدهٔ علمی از دیروز تا امروزتربیت علمیِ دانشگاهیعلوم انسانی و تشنگی تببین بهترعلوم انسانی و شالوده‌شکنی از قصهٔ اسرائیلعلوم انسانی و نجات مفاهیمعلوم انسانی و تقوای ارجاععلوم انسانی و غنیمت دشمن‌داشتنعلوم انسانی و عینک روش‌شناسیعلوم انسانی و پرونده‌های باز و بسته#یادداشت@Hamesh1

آینده در نگاه ما در ظرف انتظارست. آینده به شکلی درمی‌آید که ما «منتظریم». آینده آنی است که ما چشم به تحقق آن دوخته‌ایم. حال اگر انتظار رخت بربندد، آینده چه شکلی خواهد داشت؟ به تبعش اکنون چه شکلی پیدا خواهد کرد؟ پاسخ آن است که تا حد زیادی هر دو فرو می‌ریزند، ولو آنکه عقربه‌ها همچنان بچرخند و ساعت‌ها را همچنان کوک کنیم. فروغ آینده به انتظار است. نیروی آینده از انتظار مایه می‌‌گیرد. اگر انتظار نباشد، اگر دیگر منتظر نباشیم، آینده چیزی جز تلمبار لحظه‌های بی‌سامانِ اکنون نخواهد بود. در بی‌انتظاری/بی‌آیندگی، اکنون‌ها تا دم مرگ، بی‌نظم و قاعده بر هم تلمبار می‌شوند؛ تا مرگ که در سکوت خبری سر برسد و شوری درافکند در بیابان انتظار.#خرده‌نوشت‌ها@Hamesh1

منافق در مکه؟نقد ادبی آیات ۱۰ و ۱۱ سورهٔ عنکبوتاز مطالعات تاریخی‌انتقادی قرآن (۵)مشهورست که مفهوم «نفاق» و «منافقین» و دیگر شقوق آن در قرآن، مفهومی مدنی است. شاهد درون‌قرآنیِ این تصور این است که این مفهوم یکسره در سوره‌های مدنی آمده است. در این میان یک شاهد خلاف‌آمد است: آیات ۱۰ و ۱۱ سورهٔ عنکبوت، که سوره‌ای از سوره‌های مکیِ متأخر است (هم در تریبت مشهور مأثور و هم در ترتیب‌های تحقیقی نظیر ترتیب نولدکه) این دو آیه از نوعی دورویی و منفعت‌طلبی سخن می‌گوید و منافقین را در قیاس با مؤمنان به تصویر می‌کشد:وَمِنَ النَّاسِ مَن يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ فَإِذَا أُوذِيَ فِي اللَّهِ جَعَلَ فِتْنَةَ النَّاسِ كَعَذَابِ اللَّهِ وَلَئِن جَاءَ نَصْرٌ مِّن رَّبِّكَ لَيَقُولُنَّ إِنَّا كُنَّا مَعَكُمْ ۚ أَوَلَيْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِمَا فِي صُدُورِ الْعَالَمِينَ ‎﴿١٠﴾‏ وَلَيَعْلَمَنَّ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَلَيَعْلَمَنَّ الْمُنَافِقِينَ ‎﴿١١﴾‏ حال پرسش این است: اگر سورهٔ عنکبوت سوره‌ای مکی است، ولو در اواخر دوران مکه و نزدیک به مهاجرت به مدینه، چگونه از مفهوم «منافق» سخن می‌گوید؟ آیا برخلاف کلیشهٔ مشهور، دوران مکه نیز مواجه با نفاق و منافقان است؟ این یادداشت کوتاه مبتنی بر روش نقد ادبی، مدعی است که به احتمال فراوان این دو آیه افزوده‌های مدنی به سوره‌ای مکی است. سورهٔ عنکبوت از نظر محتوایی و حتی فرمی، ساختاری خاص دارد. مفاهیم در این سوره، شبیه سورهٔ حج، آمیزه‌ای از اشارات مکی و مدنی است و این نکته مکی‌شمردنِ کلیِ آن را دشوار می‌کند. به آیهٔ مدنظر برگردیم. اول اینکه کسی چون نولدکه به رأی «بسیاری نویسندگان» تمسک می‌جوید که بگوید ده آیهٔ اول سورهٔ عنکبوت را باید مدنی دانست (History of the Quran, 126). احتمالاً نولدکه برخلاف شمارش قرآن فعلی، آیهٔ یازدهم را جزئی از آیه ده حساب کرده است. جالب آنکه در خود سنت اسلامی نیز ۱۱ آیهٔ نخستین را مدنی ذکر کرده‌اند (محمود رامیار، تاریخ قرآن، ۶۹۶). نیکلای ساینای هم گرچه فقط بر افزوده‌بودن آیات ۱۰ و ۱۱ تأکید دارد، می‌گوید ممکن است که این آیه نخستین ظهور پیش از هجرت برای مفهوم سراسر مدنیِ «منافق» باشد (Key Terms of the Quran, 694).حال من می‌خواهم با جزئیات بیشتری بر حسب روش نقد ادبی احتمال بیشتر مدنی‌بودن آیه ۱۰ و ۱۱ را نشان دهم. اولاً افزوده‌بودنِ مدنیِ این آیه متکی بر افزوده‌شمردنِ مدنیِ آیات پیشین است. افتتاحیه سوره از فتنه‌ای که مؤمنان را از غیرمؤمنان و صادقان را از کاذبان متمایز می‌کند، سخن می‌گوید (آیهٔ ۲ و ۳). در ادامه اشاره به مفهوم «جهاد» در آیه ۶ «وَمَن جَاهَدَ فَإِنَّمَا يُجَاهِدُ لِنَفْسِهِ» تأمل‌برانگیز است. جز در چهار آیهٔ دیگر (فرقان:۵۲، عنکبوت:۸، ۶۹ و لقمان: ۱۵) همگی اشاره‌ها به مفهوم «جهاد» در قرآن مطابق انتظار مدنی‌اند. جهاد در فرقان:۵۲ بیشتر به معنای مخالفت نظری و دینی است (Key Terms,198). دو آیه عنکبوت:۸ و لقمان:۱۵ هم ناظرست به فشار والدین بر فرزندان؛ یعنی هیچ‌کدام به معنای جهاد در جنگ نیست. می‌ماند آیهٔ پایانی همین سوره (وَالَّذِينَ جَاهَدُوا فِينَا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنَا) که هم معنایی عام از جهاد به دست می‌دهد و هم هم‌زمان از جهت حرف اضافهٔ (فی) مشابه بسیاری از آیات مدنی در بحث از جهاد است (Key Terms, 199). نتیجه آنکه دو آیهٔ دیگرِ باقی‌مانده (عنکبوت:۶،۶۹) تنها اشاراتی در سوره‌‌ای مکی‌اند که نزدیک به مفهوم جهاد در جنگ‌اند و از این نظر می‌توانند افزوده‌ای مدنی شمرده شوند. خاصه آنکه جایگاه آیهٔ ۶۹ در سورهٔ عنکبوت به منزلهٔ آخرین آیه، افزوده‌شدن آن در مراحل بعدی را محتمل‌تر می‌کند.#مطالعات_تاریخی_انتقادی_قرآن @Hamesh1👇ادامه👇

«چه نباید»های حسین جنتیمناظرهٔ بدی نیست. بیشترین فایده‌اش مصداقی تام و تمام برای یک جنس حضور اجتماعی است. به کار من می‌آید که با نشان‌دادن اینکه «چه نباید بود»، نشان دهم که «چه باید بود»!۱. کسی که مدعی است اگر حمله کردند، همهٔ راه‌ها را رفته و همهٔ امتحان‌ها را کرده‌ بودیم. و حال یک شکست‌خوردهٔ مطلقیم. چه بخواهیم و چه نخواهیم، کار تمام است. دنیا شاهد باش که «خسته» مُردیم! این را می‌گوید که انفعالش در قبال حمله را پیشاپیش موجه کرده باشد. نمی‌گویم که صورت افراطی‌تر «همهٔ راه‌ها را رفتیم»، حمایت و ذوق خجالتی از تهاجم بیگانه است. ۲. کسی که مشاهده را با کنشگری و موضع‌داشتن مختل می‌کند. کسی که تجمعات شبانه در شب‌های پس از جنگ را از دور می‌بیند، نزدیکشان نمی‌شود، حتی از منظر خنثای مطلق به سروقت مشاهده‌ نمی‌رود، مبادا که «یکی به این جمعیت اضافه شود.» شبیه اویی که تجمع‌های اعتراضی را در قاب صداوسیما می‌بیند. در این دوری و دوستی هم، «تیپ‌»ها و کلیشه‌ها از «دیگری» آماده‌اند که با آنها ادعای شناخت جامعه را داشته باشد.۳. کسی که «هویت معکوس» دارد؛ در برابر هویت مستقیم. اولی هویتش نه‌گفتن به هر آن چیزی است که جمهوری اسلامی «آری» می‌گوید و دومی، آری‌گفتن به آن. هر دو هویت و جهت و منش و روششان از جمهوری اسلامی می‌آید، با این تفاوت که اولی دربست می‌گوید نه و دومی دربست می‌گوید آری! ‌۴. کسی که با گذشته‌اش صادق نیست. به جای خودانتقادی یا اهل خودانتقامی است، یا گذشته و روایت‌هایش را چنان تحریف می‌کند که گویی همیشه همین مواضعِ امروز را داشته. ولی از قضا مواضع مواجش را نمی‌توان با خودانتقامیِ خشمگینانهٔ‌ امروز یا تحریف دیروز پوشاند. سخن از خودانتقادیِ بجا و تغییر موجه و مستدل نیست. سخن از شعبده‌بازی با دیروز و امروز است.۵. کسی که از بازجویان می‌نالد، اما خودش آلوده به بازجویی‌گری است. بی‌درنگ از موضع می‌پرسد. کدام سمت ایستادی؟ آن‌ور یا این‌ور؟ اگر در اینها نمی‌گنجی، در بهترین حالت یا رمانتیکی یا ساد‌ه‌لوح. بدترینش را هم نمی‌گویم. که اگر این بدترین بودی، حتی همین پرسش بازجویی‌طور را هم نمی‌پرسیدم.‌ ۶. کسی که مدعی است تاریخ‌خوان است، اما تاریخ‌پریشانه و ساده‌ساز. کسی که تاریخ را می‌خواند، تا یک یک‌خطی از آن دربیاورد، برای برآوردن نیازهای سیاسیِ امروز. چه آگاهانه و چه ناآگاهانه. چه چپ‌مآب چه راست‌مآب. مثلاً در تحلیل پدیداری پیچیده و چندبعدی‌ مثل دینداریِ جامعه، روایت دینداری گذشته را ساده می‌کند در یک خطِ توصیفی یک مورخ. روایت دینداری امروز را هم ساده و خلاصه می‌کند در تأثیر یک عامل سیاسی در حد روایت‌های داخل تاکسی.۷. کسی که بغضش از نظام سیاسی و ترسش از هم‌صف‌شدن با هوادارانش، بیشتر از است از حُب ایران. حتی ایرانِ در معرض هجوم و تجاوز. چنان که سِربودن در برابر سقوط و تجاوز به خاک ایران را تئوریزه هم می‌کند. چنان که حتی مبصر «ایران‌ایران‌» گفتن دیگران هم می‌شود و به اویی که حتی جانش را وسط گذاشته، می‌گوید این «ایران‌ایران» گفتنت قبول نیست. چنان‌که اگر کسی هم در بلبشوی هجوم و بمب، تلاشش چسب‌زدن تَرَک‌ها و کاستن اندکی از گسل‌ها و تجزیه‌ها باشد، از دیدش مردود و مطرود است.۸. کسی که در هنگام فهم یک پدیدهٔ چندمیلیونیِ آیینی، نمی‌تواند دسته‌بندی‌ها و شمارش‌ها و حتی استفاده‌های قدرت سیاسی را لحظه‌ای رها کند. و آن را از دورِ دور، از قاب رسانه‌های منفورش، و در هراس از اینکه حتی یک تماشاگر به تماشاگرانش اضافه شود، می‌شناسد. سپس آن را به زور در دسته‌بندی‌ها می‌گنجاند و هر که را در آن شرکت کند به «تیپ‌»های ذهنیِ پیشینی‌اش تقلیل می‌دهد و واحیرتا، که مدعی شناخت آن پدیده هم باقی می‌ماند.۹. کسی که ایران را از درون ایران یا «فقط» از درون می‌شناسد. و هیچ نیازی نمی‌بیند یا حتی تحقیر می‌کند، که نظر کسی را بداند که از بیرون آن را تماشا کند و بگوید فلان‌چیز و بمان کار، کم‌نظیر است در دنیا. یا دست‌کم در ردیف سطح اول دنیاست. کسی که می‌گوید هزاران نقد و فریاد به‌حق هم، مانع این نیست که درجه‌یک بودن و گاهی منحصربفردبودن این کارها، واقعی نباشد. ولی او با خشم و انکار می‌گوید، یک چوب خشک هم می‌توانست این کار را بکند. هنری نبوده، امتیازی نیست!۱۰. خلاصه؛ کسی که این جنگ و اتفاقاتش ذره‌ای منظومه‌ٔ فکریِ او را در انتخاب‌ها و گزینه‌های «ممکن» و «مطلوب»ش دستکاری نکرده است. ذره‌ای مثلاً او را به این نتیجه نرسانده که اتفاقاً تمسخر اصلاحات با تقارن روز جهانی لاک‌پشت و دوم خرداد، پس از این جنگ ناکامِ براندازانه بی‌مزه شده. که شاید «تنش‌افزایی» و سرشاخ‌شدن همیشگی با قدرت داخلی بی‌حاصل و پرهزینه باشد و شاید تلاش دوباره‌ای برای کنش مدنی و اصلاحی در شکل حزبی قانونی، مفیدتر.حسین جنتی در این مناظره مصداق «نباید بود»‌های بالاست.#یادداشت@Hamesh1

مرگ جمعی، مرگ نسلبا یاد اکبر عبدینوشتم که مرگ انفرادی‌ترین تجربهٔ ماست. اما آنجا که یک نسل می‌میرد، این انفرادی‌ترین تجربه، می‌تواند جمعی هم شود. نسل‌ها با هم می‌آیند و با هم می‌روند. درست است که تک‌تک می‌آیند و تک‌تک می‌روند، اما مرگ‌های تک‌تک در کنار هم، مفهوم مرگ نسل‌ها را می‌سازند. هر نسل در آیینهٔ هم‌نسلان خود، جوانی و پیری و مرگ را می‌بیند. حتی اگر سر سوزنی نشانه‌های پیری و نزدیکی مرگ را نداشته باشیم، مرگ هم‌نسلان به نحوی تجربهٔ جمعی است و ما را تکان می‌دهد؛ خاصه سرآمدان و سرشناسان هر نسل، معیار اوج و فرود آن نسل‌اند. مرگ سرشناسان خبر مشهوری از محوشدن تدریجیِ آن نسل است.پیرانی را که از نسل خود تنها مانده‌اند، در ذهن مجسم کنید؛ گویی خاطره و نسبت و پیوندی با جهان بیرون ندارند. آنها هنوز زنده‌اند، اما در یک معنا با نسل خود مرده‌اند. شادی‌ها، غم‌ها، قهرمان‌ها، سرشناس‌ها، حسرت‌ها، خاطره‌ها، تروماها، شوخی‌ها، شعرها، موسیقی‌ها، فیلم‌ها، استعدادها، تکه‌کلام‌ها، عزم‌ها، ترس‌ها، امیدها، با نسل معنا پیدا می‌کند. چرخهٔ بسیاری از این مفاهیم با مرگ نسل، قطع می‌شود و تاریخ در هر یک از اینها پوسته می‌اندازد. آن‌گاه زیست‌جهان تازه می‌شود و برای نسل قبلی غریبه. چون گرد مرگ بر شانه‌های نسل سابق نشسته است و نوبت عرض‌اندام نسل تازه‌ای است.#تأملات@Hamesh1

سنی از سن‌ها وقت بازاندیشی بنیادین در میراث‌های فکری و عقیدتی و سیاسی است. سنی از سن‌ها نوبت به ‌پرسش ‌گرفتنِ با شهامت‌ ایده‌های کهنه و تبیین‌های قطعی پنداشته‌شده است. آنهایی که با آنها بزرگ شده‌ایم و با هویتمان یکی شده‌اند و با آنها غیریت‌ها را تعریف کرده‌ایم. این بازاندیشیِ شجاعانه آسان نیست. گاهی به قیمت از دست‌دادن دوستی‌ها، تنهایی‌ها و مرارت‌ها، کنارگذاشتن یا کنارگذاشته‌شدن از گروه‌های همیشگی، یا انگ‌ها و تهمت‌ها و حرف و حدیث‌های بسیارست. قیمتی است، اما می‌ارزد. هر ایدهٔ آبدیده پس از این فرایندست که به‌راستی مال ماست. پیش از این بیشترینی از ایده‌ها و باورها را تنها تحویل گرفته بودیم؛ اما حالا نوبت ورز و الک است. نکتهٔ دشوار و درست پیشین، می‌تواند بسیار بد و منحرف فهمیده شود. به این معنا که ما هر چه از میراث فکری گرفته‌ایم، ناآزموده و نیندیشیده است. به بیان دیگر، همین که «میراث» است، «مردود» است. همین که «داده شده» باید پس داده شود. همین که کهنه است، کهتر است. اصلا و ابدا. اولاً ما چیزی جز زیستن در میراث‌ها و با میراث‌ها نیستیم. در ثانی، مرده‌ریگ‌ها، برخلاف غرور پوچ انسان مدرن، از آدمیانی یکسره غیرعاقل سر نزده است؛ که هر چه از گذشته می‌رسد، ضرورتاً عقب‌تر از ما نیست. ثالثاً، بازاندیشی بنیادین نه بی‌نیاز از گذشته است و نه جدا و بیرون از آن. عقلانیت ما از عقلانیت‌های موجود مایه می‌گیرد. اگر هم افزوده‌ای بر عقلانیت‌های پیشین می‌گذارد، این به معنای استقلال مطلق از آنها نیست.این نیز نباید از خاطر پاک شود، که عمر ما محدود است و توانایی‌مان نیز. هیچ انسانی، حتی به سن نوح و به حکمت لقمان، این مجال را نمی‌یابد که در همه‌چیز شک کند و خراب کند و دوباره از نو بسازد. ما می‌توانیم دامنهٔ محدود و گزینش‌شده‌ای از میراث‌ها را الک کنیم. کنارگذاشتن یا تعلیق هر آنچه به ما رسیده، به نام عقلانیت، عقلانی نیست. همان‌طور که گفته شد، آنچه میراث فکری و فرهنگی در مشت ما می‌گذارد، برآیند فکر و عمل انسان‌های بسیاری است. این میراث می‌تواند مجموعه‌ای از حقیقت و ناحقیقت‌ها باشد، اما در مقایسه با تعلیق و طردی که وقت بررسی‌اش به قد عمر و توان انسان نمی‌رسد، دست بالاتری دارد.#تأملات@Hamesh1