بخشی از کتاب در نگاه اول بی‌ربط به «آبادانی» می‌نماید، اما مستقیم به قلب ماجرا می‌زند. تولستوی در ب…

👈چرا این کتاب را باید خواند؟ میرسپاسی نسخه‌ای برای اصلاح ایران نمی‌پیچد و وعده‌ی راه‌حل نمی‌دهد. کاری که می‌کند مهم‌تر و دشوارتر است: جای پرسش را عوض می‌کند و شاید همین کافی باشد. چون ملتی که صد سال است می‌پرسد «چرا عقب ماندیم؟»، صد سال است دارد به عقب نگاه می‌کند. کسی که می‌پرسد «جامعه‌ی نیک چیست و چگونه بسازیم‌اش؟»، ناچار است رو به جلو بایستد.

میرسپاسی کتاب‌اش را با تصویری به یاد ماندنی می‌بندد. جهان امپراتوری عباسی در حال فروپاشی بود و این یکی از بحرانی‌ترین لحظات تاریخ اسلام این دوران بود. غزالی در آن لحظه چه کرد؟ به سوگواری نپرداخت. نشست و «کیمیای سعادت» را نوشت- کتابی سرشار از امید و راهکارهای عملی برای زیستن اخلاقی. درس این تصویر برای میرسپاسی روشن است. حتی در روزگار بحران، اندیشیدن به جامعه‌ی نیک و ترسیم افقی برای آبادانی، نه‌تنها ممکن، بلکه ضروری است. پرسش «چگونه به آبادانی ایران فکر کنیم؟» بنابراین دعوتی است به نوعی از اندیشیدن که نه در بند گذشته‌ی خیالی باشکوه است، نه اسیر خیالِ سیاهِ زوال، و نه دلبسته‌ی تقلید کورکورانه از هیچ الگوی بیرونی. نگاهی است که از سه جا زاده می‌شود: از تجربه‌ی واقعی ایرانیان، از گفت‌وگوی صادقانه با تاریخ خودمان و جهان، و از همکاری آگاهانه‌ی شهروندانی که ایران را خانه‌ی مشترک خود می‌دانند.@Beheshteketab

اگر بخواهیم کل استدلال کتاب را در یک نقشه‌ی راه بریزیم هفت گام برای اندیشیدن به آبادانی است.۱. بیرون آمدن از چرخه‌ی گفتمان‌های بسته- عقب‌ماندگی، انحطاط، تقابل سنت/تجدد، نوستالژی گذشته. نه با انکار مشکلات، بلکه با رد این پیش‌فرض که سرنوشت ما از پیش رقم خورده است.۲. بازخوانی منصفانه‌ی تاریخ خودمان- همان کاری که او با افسانه‌ی عباس‌میرزا کرد: هیچ روایت آشنایی را بی‌پرسش نپذیریم، به منابع اصلی برگردیم.۳. ساختن بر پایه‌ی دستاوردهای واقعی- به‌ویژه میراث مشروطه، به‌جای محکوم‌کردن یا فراموش‌کردن آن.۴. فهم مدرنیته به‌عنوان فرآیند زیسته- نه بسته‌ای وارداتی؛ چیزی که می‌تواند از دل تجربه‌ی ایرانی نیز بروید.۵. جایگزینی زبان توسعه با زبان آبادانی- زبانی که هدف‌اش نه فقط رشد اقتصادی، بلکه مراقبت از زندگی مشترک، اعتماد عمومی، عدالت، تکثر فرهنگی و شکوفایی همه‌ی شهروندان است.۶. بازسازی علوم انسانی- از ترجمه و تقلید، به تأمل و نظریه‌پردازی اصیل.۷. پرورش امید اجتماعی- نه خوش‌بینی ساده‌لوحانه، بلکه پیش‌شرط روانی و مدنی هر تغییر واقعی. @Beheshteketab

میرسپاسی در برابر دو گزینه‌ی رایج، گزینه‌ی سومی می‌گذارد. دو گزینه‌ی رایج کدام است؟ اولی انزوای فرهنگی است که به دنبال رد هر آن چیزی است که از غرب می‌آید که این خود نوعی واکنش کینه‌توزانه و بی‌ثمر است. گزینه‌ی دوم ترجمه‌ی صرف و انتقال نظریه‌هاست بدون نقد آن‌ها که این کار تولید علم نیست، مصرف علم است. گزینه‌ی سوم میهمان‌نوازی فکری است که پیشنهاد خود میرسپاسی است؛ یعنی رویارویی فعال، انتقادی و خلاق با اندیشه‌ها. استعاره‌ی «میهمان‌نوازی» دقیق انتخاب شده است. میهمان را نه از در بیرون می‌کنیم، نه اجازه می‌دهیم صاحب‌خانه شود. با او گفت‌وگو می‌کنیم، در خانه‌ی خودمان و با قواعد خودمان. اندیشه‌ی جهانی را باید با تاریخ، زبان و تجربه‌ی زیسته‌ی خودمان درگیر کرد تا نظریه‌ای بزاید که هم بومی است و هم در گفت‌وگو با جهان. این همان چیزی است که میرسپاسی گذار از «تقلید» به «تأمل» می‌نامد.@Beheshteketab

تلخ‌ترین- و شاید دقیق‌ترین- بخش کتاب، تشخیص میرسپاسی از وضعیت علوم اجتماعی در ایران است. او مفهوم «سفر نظریه‌ها» را از ادوارد سعید وام می‌گیرد. وقتی ایده‌ای از بستری تاریخی- جغرافیایی به بستری دیگر منتقل می‌شود، باید دگرگون شود، با شرایط محلی درآمیزد و معنایی تازه بیابد. وگرنه واردات بی‌روح می‌ماند. مشکل ایران این است که بخش بزرگی از آنچه «تولید علم» نامیده می‌شود، در واقع ترجمه است- و نه ترجمه‌ی صادقانه و امانت‌دار، بلکه انتقال مفاهیم بدون توجه به بستر تاریخی و فکری متن اصلی. دو مثال او از این قرار است:الف) «سیر حکمت در اروپا» از محمدعلی فروغی: فصل مربوط به برگسون، بدون ارجاع دقیق به منابع اصلی نوشته شده.ب) «زمینه‌ی جامعه‌شناسی» از امیرحسین آریان‌پور: در واقع برگردانی از یک کتاب درسی آمریکایی، بدون آنکه این نکته به‌روشنی به خواننده گفته شود.نگرانی میرسپاسی این است که این الگو- انتقال مفاهیم بدون تحلیل انتقادی، بدون ارجاع دقیق، و گاه در قالب رونویسی پنهان- امروز نه‌تنها ادامه دارد، بلکه در برخی موارد به سرقت علمی آشکار رسیده است. و پیامد آن یک چیز است: دانشگاهی که مصرف‌کننده‌ی نظریه است، اما تولیدکننده‌ی فهم نیست.بهترین شاهد میرسپاسی برای این ادعا، سرگذشت خودِ مفهوم «غرب‌زدگی» است- و اینجا کتاب به یکی از لحظات طنزآمیز خود می‌رسد. تصور عمومی این است که این مفهوم را جلال آل‌احمد ساخت. اما زنجیره‌ی واقعی چنین است:احمد فردید- که خود از طریق آموزه‌های هانری کربن فرانسوی با فلسفه‌ی مارتین هایدگر آشنا شده بود- نقد هایدگری بر مدرنیته‌ی غربی را برگرفت، آن را به بحران هویت ایرانی گره زد و مفهوم «غرب‌زدگی» را پیش کشید. سپس آل‌احمد بود که این مفهوم را عمومی و پرآوازه کرد. نتیجه‌ای که میرسپاسی می‌گیرد، مثل گره‌ای است که تنها با پذیرش صورت مسئله باز می‌شود. مفهومی که قرار بود نقدِ وابستگی فکری به غرب باشد، خودش محصول یک «سفر نظریه» از غرب به ایران است. پس مسئله هرگز خودِ وام‌گیری فکری نیست بلکه مسئله کیفیت آن است. آیا با تأمل، بومی‌سازی خلاقانه و ارجاع دقیق همراه است، یا تقلید سطحی و بی‌زمینه؟@Beheshteketab

در برابر آن تصویر تاریک، میرسپاسی انقلاب مشروطه را بزرگ‌ترین دستاورد تاریخ معاصر ایران می‌داند. نه تقلیدی ساده از اروپا، نه بازگشتی به سنت- بلکه پروژه‌ای اصیل برای ترجمه‌ی مفاهیم جهانی حکومت قانون، پارلمان و شهروندی به زبان و بافت ایرانی. نمونه‌اش رساله‌ی «یک کلمه» مستشارالدوله است. این رساله کوششی برای پل‌زدن میان اصل حکومت قانون و زبان دینی- فرهنگی ایرانیان، بدون قربانی‌کردن هیچ‌یک و جمله‌ای از عبدالرحیم طالبوف تبریزی که میرسپاسی آن را نماد کل پروژه می‌داند: «اول عشق‌ام به دنیاست، سپس به کشورم ایران، و در نهایت به شهرم تبریز.» وفاداری به ایران، همراه با گشودگی به جهان. نه ملی‌گرایی تنگ‌نظر، نه جهان‌وطنی بی‌ریشه. مشروطه با همه‌ی ناتمامی‌اش، هنوز مهم‌ترین سرمایه‌ی فکری و نهادی ماست. مسیر درست، دور زدن یا محکوم‌کردن آن نیست- ادامه‌دادن همان روح است: مواجهه‌ی خلاق، نقادانه و بومی با جهان مدرن و مدرنیته.یکی از ستون‌های نظری کتاب، خوانش میرسپاسی از جان دیویی، فیلسوف پراگماتیست آمریکایی است. خوانش رایج، مدرنیته را بسته‌ای آماده و از پیش تعیین‌شده می‌بیند که یا باید کامل پذیرفت یا کامل رد کرد. دیویی چیز دیگری می‌گوید. او می‌گوید مدرنیته فرآیندی است که از دل زندگی روزمره، همکاری اجتماعی، و تجربه‌ی جمعی می‌جوشد. معیار سنجش یک ایده یا نهاد هم «حقیقت مطلق» آن نیست، بلکه پیامد عملی‌اش است برای کاهش رنج انسانی و افزایش مشارکت. اهمیت این خوانش برای ایران روشن است: مدرنیته دیگر کالایی «غربی» و «بیگانه» نیست که باید وارد شود، بلکه ظرفیتی است برای رشد نهادهای دموکراتیک و همبستگی اجتماعی که می‌تواند از دل تجربه‌ی خود هر جامعه سر بربیاورد. و مشروطه، در این چارچوب، دقیقاً نمونه‌ی یک مدرنیته‌ی زیسته‌ی ایرانی است.@Beheshteketab