در تاریخ ایران، کمتر شاهزادهای را میتوان یافت که شکستهایش به اندازه پیروزیهای دیگران اثرگذار بو…
انتشار: 2026/07/22 09:39 UTC
در تاریخ ایران، کمتر شاهزادهای را میتوان یافت که شکستهایش به اندازه پیروزیهای دیگران اثرگذار بوده باشد. عباسمیرزا، ولیعهد فتحعلیشاه قاجار، از همین دست آدمها بود؛ مردی که هرچند تاج پادشاهی را هرگز بر سر نگذاشت، اما نخستین کسی بود که فهمید مشکل ایران تنها در میدان جنگ نیست، بلکه در عقبماندگی علمی و نظامی کشور ریشه دارد. او در اوایل قرن نوزدهم فرمانده جنگهای ایران و روسیه شد؛ جنگهایی که با وجود شجاعت سربازان ایرانی، به دلیل برتری تجهیزات، آموزش و سازماندهی ارتش روسیه، با شکست ایران پایان یافت و سرانجام به عهدنامههای گلستان و ترکمانچای انجامید؛ قراردادهایی که بخش بزرگی از قفقاز را از ایران جدا کردند. اما عباسمیرزا برخلاف بسیاری از همعصرانش، شکست را تنها به تقدیر یا سرنوشت نسبت نداد. او پرسشی مطرح کرد که بعدها به یکی از مهمترین پرسشهای تاریخ معاصر ایران تبدیل شد:«چه شده است که اروپاییان پیشرفت کردهاند و ما عقب ماندهایم؟»همین پرسش، آغاز اندیشه اصلاحات در ایران بود. او ارتشی نوین بر پایه آموزشهای اروپایی تشکیل داد، کارخانههای اسلحهسازی راه انداخت، مستشاران نظامی استخدام کرد و برای نخستین بار گروهی از جوانان ایرانی را برای فراگیری علوم جدید به اروپا فرستاد. اقداماتی که بعدها پایه بسیاری از اصلاحات دورههای بعد شد. عباسمیرزا اما هرگز فرصت ندید ثمره آرزوهایش را ببیند. او در سال ۱۸۳۳ میلادی، یک سال پیش از مرگ فتحعلیشاه، درگذشت و هیچگاه به سلطنت نرسید. اگر زنده میماند، شاید مسیر تاریخ ایران به شکلی دیگر رقم میخورد؛ هرچند تاریخ، پاسخ قطعی برای «اگر»ها ندارد.شاید عباسمیرزا را بتوان اینگونه به یاد آورد: شاهزادهای که جنگها را باخت، اما نخستین نبرد ایران با عقبماندگی را آغاز کرد. #کافه_ققنوس

