دیانت خردمندانه؛ جایگاه «خردمداری و رواداری» در سیره سیاسی-اجتماعی امام #رضا (ع) 🔹ترویج اسلام رحمان…
انتشار: 2026/08/13 14:32 UTCدریافت: 2026/08/14 15:15 UTCآخرین مشاهده: 2026/08/14 15:15 UTC
دیانت خردمندانه؛ جایگاه «خردمداری و رواداری» در سیره سیاسی-اجتماعی امام #رضا (ع) 🔹ترویج اسلام رحمانی با امام رئوف در آیه ۱۰۷ سوره انبیاء، خداوند به پیامبر اکرم(ص) این گونه خطاب میکند: «ما تو را تنها بهعنوان پیامبر رحمت برای همه مردمان فرستادیم.» بنا بر این، وجه اصلی پیامی که خدا به پیامبر اسلام ابلاغ کرده بود «رحمت» است. سیره، کلمات و رفتار حضرت امام علیبنموسیالرضا(ع) نیز نشان میدهد که این وجه از اسلام، از دیدگاه ایشان اصالت داشته است. از این رو، امام رضا(ع) همواره در بین شیعیان به « #امام_رئوف» یعنی مهربان، اشتهار داشتهاند. ابراهیم بن عباس صولی، از یاران آن حضرت، شخصیت امام رضا(ع) را این گونه معرفی کرده است: «هیچ کس را فاضلتر از ابوالحسن الرضا(ع) نه دیدهام و نه شنیدهام. از او چیزهایی دیدهام که از هیچکس ندیدهام؛ هرگز ندیدهام با سخن گفتن به کسی جفا کند، ندیدم کلام کسی را قطع کند تا خود آن شخص از گفتن فارغ شود، هیچگاه حاجتی را که میتوانست برآورده سازد، رد نمیکرد، هرگز پاهایش را پیش کسی که نشسته بود دراز نمیکرد، ندیدم به یکی از دوستان و خادمانش دشنام دهد، هرگز ندیدم که آب دهان به بیرون افکند یا در خندهاش قهقهه بزند، بلکه خندهاش تبسم بود. چنان بود که اگر تنها بود و غذا برایش میآوردند، غلامان و خدمتگزاران و حتی دربان و نگهبان را بر سفره خویش مینشاند و با آنها غذا میخورد، شبها کم میخوابید و بسیار روزه میگرفت.» اسلامهراسی ریشه در « #انحصارگرایی_دینی» دارد یکی دیگر از عوامل خشن شدن چهره اسلام، «انحصارگرایی» است. فرد یا گروه انحصارگرا، خود را ارزشمندتر از دیگران میداند و برداشتی را که خود دارد در قیاس با برداشت دیگران برداشت حق جلوه میدهد و دیگران را متهم به بطلان و ناحق بودن میکند. همچنان که خداوند در قرآن کریم میفرماید: اگر حق به جانبشان باشد با قیافه حق به جانب از آن دفاع میکنند ولی اگر خلاف برداشت آنها مطرح شود، ادعا میکنند که این دروغی قدیمی و ریشهدار است. ✅امام رضا(ع) در سخنی که در «تحف العقول» گزارش شده، ویژگیهای انسان خردمند را چنین بیان داشته است: «خرد انسان مسلمان کامل نگردد مگر آنکه ده خصلت در او باشد، از او امید خیر برود (به خیر او امید داشته باشند) از بدی او در امان باشند، خوبی اندک دیگری را بسیار داند و خوبی بسیار خود را کم شمارد. هرچه از او خواهند، دلتنگ نشود. در عمر خود از پی علم رفتن خسته نگردد. فقر در راه خداوندش از توانگری نزد او محبوبتر باشد. خواری در راه خدایش از عزت با دشمنش محبوبتر باشد. گمنامی را از شهرت خواهانتر باشد» سپس فرمود:«دهم»، پرسیدند: یابن رسولالله دهمین خصلت چیست؟ فرمود: «این که احدی را نبیند جز آنکه گوید: «او از من بهتر و پرهیزکارتر است» و چون مردی را که از او بدتر و پستتر باشد،ببیند، بگوید: «شاید باطن او بهتر باشد» و این خوش باطنی برای او بهتر باشد و خوبی من ظاهر است.» در واقع بنیان اخلاق بر چنین نگرشی استوار است. کانت میگوید: «تا زمانی که ما خودمان را ارزشمندتر از دیگران میدانیم، نمیتوانیم دم از اخلاق بزنیم.» در پرتو این نگرش که قانون طلایی «آنچه برای خود نمیپسندی برای دیگران نپسند» بیانگر آن است که میتوان حق برداشت متفاوت را برای دیگری شناسایی کرد. در این صورت « #رواداری» امکانپذیر میشود. انحصارگرایی با مطلقگرایی؛ و مطلقگرایی با افراط و #تندروی همراه است. پیامد دیگر انحصارگرایی که علامه نائینی در کتاب تنبیه الامه و تنزیه المله یادآور شده، « #استبداد_دینی» است که آن را مخربتر از استبداد سیاسی برمیشمارد. نائینی در سرزنش کسانی که به نظر وی از شجره استبداد دفاع میکنند مینویسد: «اولئک اضر علی ضفعاء شیعتنا من جیش یزید» اینها بر ضعفای شیعه ما از لشکر یزید خطرناکترند، زیرا اینها تفسیر خود از دین را، تنها تفسیر درست قلمداد میکنند و دیگران را فریب میدهند و موجب این تصور میشوند که دین با تفسیر اینان یکی است. بر این اساس در پارهای از سخنان امام رضا(ع) بر «رواداری» و «مدارا» تأکید شده است. امام رضا(ع) در سخنی که در «تحف العقول» گزارش شده در توصیف مؤمن به سه ویژگی اشاره کردهاند: «مؤمن، مؤمن نگردد مگر آنکه در او سه خصلت باشد: سنتی از پروردگارش و سنتی از پیامبرش و سنتی از امامش. سنت پروردگارش «رازپوشی» است و سنت پیامبرش « #مدارا با مردم»، اما سنت امامش «شکیبایی» در سختی و تنگی است.» 🎙دکتر سید علی میرموسوی@quranpuyan
