چو نيكو بنگرى در اصل اين كارهم او بيننده هم ديده است و ديداريعنى چون نيك بدانى اصل آفرينش را بدانى،كه همۀ موجودات مظهر جلوهگاه اوست امّا در هر يكى به صفتى كه مقتضاى حقيقت محلّش باشد،پس او هم بيننده و هم ديده و هم ديده و ديدار باشد، چنانكه مفهوم حديث است.حديث قدسى اين معنى بيان كرد و بى يبصر و بى يسمع عيان كرد اين سخن كه گفته شد، خدا خود مىفرمايد، و اين حديث مشهور است. قال اللّه تعالى،«لا يزال العبد يتقرب الىّ بالنوافل حتى احبه فاذا احببته كنت سمعه و بصره و لسانه و يده و رجله فبى يسمع و بى يبصر و بى ينطق و بى يبطش و بى يسعى و فى رواته و بى تمشى» نوافل عبارت است از سلوك و اعمال رجوعى بر سبيل فنا به سوى مبدأ خود،پس هر موجودى از موجودات كه كمر سعى بر سبيل فنا چنانكه مقتضاى حقيقت اوست بر ميان جان بندد، بالضرورة به مبدأ خود نزديك گردد، معنى هم او بيننده هم ديده است، و ديدار نزد او ظاهر گردد. چون قبول حق بود آن مرد راست دست او در كارها دست خداست مولانا جلال الدين رومى مضمون اين حديث را بيان كرد. جهان را سر به سر آيينهاى دان به هر يك ذره در صد مهر تابان اگر يك قطره را دل برشكافى برون آيد از او صد بحر صافىبه هر جزوى ز خاك ار بنگرى راست هزاران آدم اندر وى هويداستدل هر حبهاى صد خرمن آيد جهانى در دل يك ارزن آيدبه اعضا پشهاى هم چند پيل است در اسما قطرهاى مانند نيل است به پر پشهاى در جاى جانى درون نقطهاى چشم آسمانىبدان خردى كه آمد حبّه دل خداوند دو عالم است منزلمفهوم اين بيت مظهر سخن سابق است،و معنى كلام خداست جل و اعلى«انا عند المنكسرة قلوبهم»، و در لسان رسول صلى اللّه عليه و آله و در زبان مشايخ نيز وارد است،«قلب المؤمن عرش اللّه و قلب المؤمن بيت اللّه و قلب المؤمن خزينة اللّه» ابيات فارسى بىحدّ است در اين باب.ابن ترکه اصفهانیشرحی بر گلشن راز شیخ محمود شبستری @molanatarighatکلام_عارفان اینجاست