دو رساله، دو روایت؛ منازعهای بر سر جایگاه زنان در ایران قاجار🎧 در مجموعه «پادکستهای تاریخ دیروز»،…
انتشار: 2026/08/02 15:16 UTCدریافت: 2026/08/04 09:47 UTCآخرین مشاهده: 2026/08/04 09:47 UTC
دو رساله، دو روایت؛ منازعهای بر سر جایگاه زنان در ایران قاجار🎧 در مجموعه «پادکستهای تاریخ دیروز»، فریما دستیار دانشجوی دکتری تاریخ ایران در دانشگاه تربیت مدرس، روایتی از یکی از مهمترین منازعات فکری درباره جایگاه زنان در ایران دوره قاجار ارائه میکند. این مجموعه با تکیه بر پژوهشهای روحانگیز کراچی، به بررسی دو رسالۀ مشهور تأدیب النسوان و معایب الرجال میپردازد؛ آثاری که نهتنها بازتابدهنده نگرشهای جنسیتی عصر قاجار هستند، بلکه آغازگر یکی از نخستین گفتوگوهای مکتوب درباره نقد مناسبات جنسیتی در تاریخ ایران به شمار میآیند.◽️در این پادکست، ضمن معرفی زمینۀ تاریخی نگارش این دو رساله، چگونگی شکلگیری گفتمان جنسیت در اواخر دوره قاجار، نسبت میان اخلاق، خانواده و اقتدار مردانه، و نیز پاسخ انتقادی بیبیخانم استرآبادی به ادبیات مردسالارانه بررسی میشود. این روایت، با نگاهی تاریخی و تحلیلی، نشان میدهد که چگونه متون به ظاهر اخلاقی، در واقع اسناد مهمی برای فهم تاریخ اجتماعی و تاریخ جنسیت در ایران هستند.📚رسالهٔ تأدیب النسوان یکی از شناختهشدهترین متون اخلاقی و تربیتی فارسی دربارهٔ زنان در دورهٔ قاجار است که احتمالاً در نیمهٔ دوم سدهٔ سیزدهم هجری قمری (دوران ناصرالدینشاه) نوشته شده است. نویسندهٔ آن بهطور قطعی شناخته نیست، هرچند در گذشته گاه آن را به یکی از شاهزادگان قاجار نسبت دادهاند، اما این انتساب از نظر پژوهشگران قطعی نیست. متن در قالب اندرزنامهای مردانه تنظیم شده و هدف آن ارائهٔ الگوی «زن مطلوب» از منظر نظم پدرسالارانه است.🖊در مقابل، رسالهٔ معایب الرجال پاسخی مستقیم و انتقادی به تأدیب النسوان به شمار میرود. نویسندهٔ آن، بیبی خانم استرآبادی، از نخستین زنان روشنفکر ایران، با بهرهگیری از همان قالب ادبی اندرزنامه، خطاب انتقادی را متوجه مردان میکند و بدینترتیب ساختار استدلال متن نخست را وارونه میسازد.◽️بر اساس تحلیل روحانگیز کراچی، این دو رساله را نباید صرفاً مجموعهای از توصیههای اخلاقی دربارهٔ زنان و مردان دانست، بلکه باید آنها را بخشی از گفتمان جنسیت در ایران قاجاری تلقی کرد. کراچی نشان میدهد که تأدیب النسوان در پی تثبیت اقتدار مرد در خانواده است و زن را موجودی معرفی میکند که باید از طریق اطاعت، سکوت، عفت، خانهداری و فرمانبرداری از شوهر تربیت شود. در این متن، خانواده بهمثابه فضایی سلسلهمراتبی تصور میشود که مرد در رأس آن قرار دارد و نظم اجتماعی از رهگذر انضباط زنان حفظ میشود.در برابر، معایب الرجال صرفاً دفاعی احساسی از زنان نیست، بلکه نقدی اجتماعی و عقلانی بر همین نظم پدرسالارانه است. استرآبادی با زبانی طنزآمیز و گاه هجوآلود، تناقضهای اخلاقی مردان را آشکار میکند و استدلال میکند مردانی که خود گرفتار جهل، تنبلی، چندهمسری، خشونت، اسراف و بیمسئولیتیاند، صلاحیت اخلاقی لازم برای تأدیب زنان را ندارند. از این منظر، او معیارهای اخلاقی را بهصورت برابر بر هر دو جنس اعمال میکند و مشروعیت اقتدار مطلق مردانه را به چالش میکشد.◽️روحانگیز کراچی تأکید میکند که اهمیت معایب الرجال بیش از آنکه در طرح صریح برابری حقوق زن و مرد باشد، در تغییر موقعیت سخنگویی است. برای نخستین بار یک زن ایرانی از جایگاه «موضوع تربیت» خارج شده و به «فاعل نقد» تبدیل میشود. به تعبیر او، استرآبادی زبان اندرزنامههای مردانه را تصاحب میکند و همان ابزار بلاغی را علیه صاحبان آن به کار میگیرد. بنابراین، این رساله را باید یکی از نخستین نمونههای شکلگیری خودآگاهی زنانه در ادبیات فارسی دانست.کراچی همچنین نشان میدهد که هر دو رساله محصول شرایط اجتماعی و فرهنگی اواخر دورهٔ قاجار هستند؛ دورانی که با گسترش آموزش جدید، آشنایی با اندیشههای نو و آغاز مباحث مربوط به اصلاح جامعه، مسئلهٔ خانواده و جایگاه زنان به یکی از موضوعات مهم تبدیل شده بود. از این رو، تأدیب النسوان و معایب الرجال نه صرفاً دو متن ادبی، بلکه اسنادی تاریخیاند که منازعه بر سر تعریف نقشهای جنسیتی و اقتدار در خانواده را بازتاب میدهند.در مجموع، از منظر روحانگیز کراچی، تأدیب النسوان نمایندهٔ گفتمان تثبیتکنندهٔ نظم مردسالار و اخلاق سنتی است، در حالی که معایب الرجال نخستین پاسخ نظاممند زنانه به این گفتمان محسوب میشود؛ پاسخی که با استفاده از همان زبان و قالب ادبی، مشروعیت اقتدار مردانه را مورد پرسش قرار میدهد و آغازگر نوعی نقد جنسیتی در ادبیات و اندیشهٔ اجتماعی ایران به شمار میآید.📌محتوای کامل را میتوانید در کانال یوتیوب موسسۀ «تاریخ دیروز» در آدرس زیر ببینید و بشنوید:📎لینک دسترسی به پوشۀ تصویری پادکست@Dirooz_history#معایب_الرجال#تأدیب_النسوان#تاریخ_جنسیت#تاریخ_قاجار#تاریخ_زنان_ایران#پادکست_تاریخ
پستهای تلگرام — مردمنامه (تاریخ مردم)
عصر دوشنبههای بخاراچهل و پنجمین نشست از سلسله نشستهای عصر دوشنبهها مجلهٔ بخارا به نقد و بررسی کتاب «ملالگریز» (ناصرالدینشاهِ معمار و عمارتهایش)، نوشتهٔ حمیدرضا پیشوایی که از سوی نشر اطراف منتشر شده، اختصاص یافته است. این نشست در ساعت پنج بعدازظهر دوشنبه بیست و ششم مرداد ١۴٠۵ با سخنرانی مهرداد قیومی بیدهندی، داریوش رحمانیان، امیر مازیار، حمیدرضا پیشوایی و علی دهباشی در باغموزهٔ نگارستان برگزار میشود.«ملالگریز» پرترهای است از ناصرالدینشاه؛ شاهی که از تبعیدگاهش در کتابهای خشک و رسمیِ تاریخی بیرون جَسته، دوروبَرمان میپلکد، در چشمهایمان زل میزند، و از ما میخواهد تا دوباره نگاهش کنیم. خوب که در چهرۀ خستهاش مینگریم، شاید کسی را به یاد بیاوریم که همین امروز، دیروز یا گذشتهها ملاقات کردهایم. آدمی عادی با خردهذوقی هنری، شیفتۀ طبیعت، گاه کودکخو و سرخوش، و گاه افسرده و ملول؛ کسی که در همۀ عمر از دست ملال میگریزد و باز به دامش میافتد. ملالگریز، با کنار هم گذاشتنِ شواهد مستند، جزئیات معمارانه و تصویرهایی از زندگی روزمره، میکوشد تاریخ را به سطح تجربۀ انسانی برگرداند؛ نه قصد نقد کارنامۀ سیاسی ناصرالدینشاه را دارد و نه تلطیف مناسبات قدرت. روایتی است متفاوت از آدمی با دلبستگیهای معمولی که مواجهۀ بازیگوشانه و سرخوشانهاش با جهان، به سبب جایگاهش در سلسلهمراتبِ قدرت، به معماری و شهر، به ساختار سیاسی، و به حافظۀ جمعی ایرانیان گره خورده است.حمیدرضا پیشوایی متولد سال ۱۳۶۳ و دانشآموختۀ معماری و مطالعات معماری ایران از دانشگاه شهید بهشتی است و اکنون نیز به عنوان عضو هیئت علمی در همین دانشگاه فعالیت میکند. حوزۀ پژوهشی و مطالعاتی او تاریخ و تئوری معماری است و بهویژه بر معماری و فرهنگ دورۀ قاجار و معماری دوران معاصر ایران متمرکز است. کتاب «ملالگریز» برگرفته از یکی از فصلهای رسالۀ دکتری اوست.میدان بهارستان، خیابان دانشسرا، خیابان شریعتمدار رفیع، باغموزۀ نگارستان، تالار دکتر روحالامینی
✅ از علم مردم تا بایستههای پژوهشی تاریخ علمگفتوگو با یونس کرامتی📌مردم نامه را در یوتیوب و آپارات دنبال کنید و با بازنشر و پسند ویدئوها از ما حمایت کنید.🔗youtu.be/wVG7Igry1ws?si=lRDTxfU9zEPelopG%…
♦️فیلم کامل سخنرانی داریوش رحمانیان در نشست «نهضت مشروطه؛ قانون و آزادی»🔸این نشست را خانهٔ توسعهٔ آذربایجان بهمناسبت یکصدوبیستمین سالگرد نهضت مشروطه در تاریخ ۱۴ مرداد ۱۴۰۵ در تالار پتروشیمی تبریز برگزار کرد.🔸لازم به ذکر است که نهاد برگزارکننده پوشهٔ دیداری این سخنرانی را با سانسور و حذف برخی بخشها منتشر کرده است. ازاینرو، برآن شدیم که فیلم کامل این سخنرانی را منتشر کنیم.✍پرستو رحیمی، مدیر داخلی مردمنامه، ۲۳ مرداد ۱۴۰۵.t.me/mardomnameh
✅ معضل، فقدان فهم تاریخی است؛ نه لزوماً فن و نظریه📌 برشی از نشست آسیبشناسی رشتۀ تاریخ از دیدگاه دانشجویان تاریخ#مردم_نامه #تاریخ #تاریخ_ایران #فریما_دستیار #رشته_تاریخhttps://youtube.com/shorts/ljDOJys0oNY?si=3oWszID0E7rAhWYo