در باب اقسام موجوداتبه نظرم هر آدمی که هرازگاهی می‌اندیشد و سودای آن دارد که روشن و پاکیزه بیندیشد،…

Joe-Dassin-Et-si-tu-nexistais-pas

دیدم که مرا به دوزخ بردندی. دوزخ دیدمی همچون نیستان که سوخته باشد اما هیچ آتش در وی نی. من گفتم: چون است که در دوزخ هیچ آتش نیست؟! گوینده‌ای گفت: اینجا آتش نیست، بلک هر که می‌آید با خود می‌آرد.〰 مقامات شیخ حسن بلغاری، ص۱۰۳.

شش الگوی اصلی در تبیین رابطه حق و خلقکسانی که به‌نوعی باور به حقیقت غایی داشته‌اند، در توضیح ربط و نسبت آن حقیقت با عالَمِ هستندگان، اعم از عوالم مادی و غیرمادی، به راه‌های مختلفی رفته‌اند. رده‌بندی زیر درعین‌حال که اغلبِ جزئیات الهیاتی و ظرافت‌های فلسفی این دیدگاه‌ها و روایت‌ها و تقریرهای مختلف آنها را نادیده گرفته، روایتی نسبتاً ساده، مختصر و تا حدی جامع از اقسام دیدگاه‌های ناظر به تبیین رابطه‌ میان حقیقت غایی و عالم هستندگان یا به تعبیر الهی‌دانان مسلمان، رابطه حق و خلق به دست می‌دهد.🍃 یک. خداباوری انفصالی؛خدا جهان را پدید آورده اما پس‌از آفرینش، جهان از نوعی استقلال عملکردی برخوردار است و از رهگذر قوانین طبیعی به راه خود می‌رود. دئیست‌ها یا دادارباوران ازین قبیل‌اند.🍃 دو. خداباوری کلاسیک؛خدا درعین‌حال که علت پیدایش جهان است، علت بقای آن نیز هست. هستندگان درعین‌حال که از پدیدآورندۀ خود متمایزند، همواره نوعی ارتباط وجودی با او دارند، به‌نحوی که هستی آنها در هر آن وابسته به افاضه وجود از سوی خداوند است. اغلب فیلسوفان و الهی‌دانان ادیان ابراهیمی به یکی از تقریرها و روایت‌های این نظریه باور دارند.🍃 سه. نظریه فَیَضان؛جهان از رهگذر سرشاری حق و به اقتضای کمال وجودی او، در قالب سلسله‌مراتبی متوالی از او صادر می‌شود. خلق هرگز عین حق نیست، بلکه معلول و صادرِ وابسته به اوست و تمایز وجودی خود را حفظ می‌کند. این نظریه دستپخت نوافلاطونیان است و در جهان اسلام نیز فاربی و ابن‌سینا ضمن حک و اصلاحاتی آن را مقبول شمرده‌اند.🍃 چهار. همه‌خدا‌انگاری یا پان‌تئیسم؛خدا و جهان عین یکدیگرند. خدا عبارت است از همه‌ آن‌چه هست و لاغیر. در این نظریه، خدا رابطه علّی به‌معنای متعارف با هستندگان ندارد زیرا دوگانگیِ وجودی میان حق و خلق برقرار نیست. بنا به برخی از تفاسیر، نظام فلسفی اسپینوزا دالّ بر پان‌تئیسم است.🍃 پنج. همه‌در‌خداانگاری یا پانِن‌تئیسم؛خدا درعین‌حال که همه هستندگان را در برگرفته و از رهگذر آنها نمایان است، اما در آنها خلاصه نمی‌شود و حیثیت وجودی‌ای خارج از هستندگان برای او قابل تصور است. در پانن‌تئیسم، جهان واقعیتی متمایز از خدا دارد، هرچند کاملاً وابسته به اوست و در او حضور دارد. 🍃 شش. نظریه وحدت وجود؛در این نظریه شبیه نسبتی که میان موج و دریا برقرار است، همه هستندگان ظهورات و تجلیات وجود حق به‌شمار می‌آیند و نه موجوداتی متمایز و جدا افتاده از او. ازاین‌رو، باورمندان به این نظریه ترجیح می‌دهند به‌جای بهره‌گیری از اصطلاح «علّیت» در توضیح رابطه حق و خلق، از اصطلاحاتی نظیر «تجلی»، «تشأّن» و «ظهور» استفاده کنند. در نظریه وحدت وجود، برخلاف پانن‌تئیسم، عالم در کنار خداوند از وجودی اصیل برخوردار نیست و تکثر موجودات ناشی از تکثر ظهور حق انگاشته می‌شود. عالَم به همراه همه هستندگان همان تجلی و ظهور وجود واحد حق است. همچنین در وحدت وجود، برخلاف پان‌تئیسم، خدا به هستندگان فروکاسته نمی‌شود. ابن‌عربی و تابعان او در جهان اسلام به‌وضوح بر این عقیده بوده‌اند. نباید از نظر دور داشت که برخی تلقی‌های خاص مانند نظریه ارسطو درباره محرک نامتحرک یا نظرگاه آیین بودا (اگر اصولاً در آن بتوان از حقیقت غایی سخن گفت) به‌آسانی در این رده‌بندی نمی‌گنجند. همچنین درباره جایگاه برخی دیدگاه‌های جدید مانند الهیات پویشی، میان پژوهشگران اختلاف نظر وجود دارد و گاه آنها را گونه‌ای از پانن‌تئیسم به‌شمار آورده‌اند.〰 م. اعتمادی‌نیا۱۴ مرداد ۱۴۰۵

جولانکدۀ پرتو ماهند کتان‌هاپیشینیان بر آن بودند که جامه‌ای یا پارچه‌ای موسوم به کتان که از برگ‌های گیاهی به همین نام بافته می‌شود، در برابر نور ماه می‌فرساید و می‌گدازد و تاب و تحمل مهتاب را ندارد. این باور خرافی دستمایه خلق بسیاری از تصاویر شاعرانه در ادب فارسی شده است. در حدی که دانش اندک من به من می‌گوید، یکی از بهترین تصویرسازی‌های ماه و کتانی را در اشعار خداوندگار سبک هندی، بیدل دهلوی می‌توان یافت. آنچه در ادامه می‌آید، گزیده ابیاتی از او است که در ذائقۀ صاحب این قلم، مقبول افتاده و از آنها حظِّ وافر برده‌ام. امیدوارم جان شما نیز چون من از خواندن آنها به اهتزاز درآید..〰 م. اعتمادی‌نیایکم مرداد ۱۴۰۵در پردۀ دل غیر خیالت نتوان یافتجولانکدۀ پرتو ماهند کتان‌ها▪️در خیالش محو شد آثار مناین کتان را شست آخر نور ماه▪️به عالمی که تو باشی کجاست هستی ما؟کتان غبارِ خیالِ قلمرو ماه است▪️کتان چون شسته گردد ماهتابستبرو ای سایه در خورشید گم شو▪️پیش خورشیدش مرا از صبح بودن چاره نیستهر کجا او ماه باشد من کتان خواهم شدن▪️فنای ما چمن‌آرایِ بی‌نقابیِ اوستبه قدر چاکِ کتان ماهتاب می‌خندد▪️هستی ما را سراغ از جلوۀ دلدار پرساین کتان آیینه پیش ماهتاب انداخته▪️خیال وصل تو پختن دلیل غفلت ماستکتان چه صرفه برَد در قلمرو مهتاب؟!▪️نفی ما، آیینهٔ اثبات اوستگر کتان گم شد، مه آوردیم ما▪️لباس عافیت از دهر اگر هوس داریز ماهتاب کتان و حریر از آب طلب▪️هستی من تا به کی باشد حجاب جلوه‌ات؟آتشی در پنبه، ماهی در کتان دزدیده‌ام