از «لِک» تا «لَک»؛ بازخوانی یک نام قومی در منابع باستانی و ارمنینویسنده: هادی اسفندیاریتاریخ: ۱۶ مر…

از «لِک» تا «لَک»؛ بازخوانی یک نام قومی در منابع باستانی و ارمنینویسنده: هادی اسفندیاریتاریخ: ۱۶ مرداد ۱۴۰۵چکیدهیکی از مسائل اساسی در پژوهش تاریخ قوم لک، تعیین قدمت نام «لک» در منابع تاریخی است. شواهدی که از منابع یونانی و ارمنی به دست آمده، نشان می‌دهد که این نام با صورت‌هایی نزدیک به Λῆγαι / لِگای، لِکای و Ղեկաց / لِکاتس در متون کهن قابل پیگیری است.در این مقاله دو شاهد اصلی بررسی می‌شود: گزارش استرابون در جغرافیا، کتاب یازدهم، فصل پنجم، بند نخست، درباره Gelae و Legae و شاهد موسی خورنی در تاریخ ارمنیان، کتاب سوم، بند ۳۷، که از شِرگیر، شاه لِک‌ها نام می‌برد. این دو شاهد از نظر زمانی و جغرافیایی مستقل‌اند و در کنار شواهد بعدی، اهمیت ویژه‌ای برای تاریخ نام لک دارند.۱. شاهد استرابوناسترابون در جغرافیا، XI.5.1، هنگام گزارش سرزمین‌های شمال‌شرقی قفقاز، به نقل از تئوفانس می‌نویسد:«τὰς Ἀμαζόνας ... λέγει ὅτι οἱ Γέλαι καὶ οἱ Λῆγαι, Σκύθαι, μεταξὺ τῶν Ἀμαζόνων καὶ Ἀλβανῶν οἰκοῦσιν...»ترجمه:«تئوفانس ... می‌گوید که گِلای و لِگای، از مردمان سکا، میان آمازون‌ها و آلبان‌ها زندگی می‌کنند و رود مِرمادالیس در آن میان جریان دارد.»دو نام قومی مورد توجه در این عبارت عبارت‌اند از:Γέλαι — Gelae   گِلایΛῆγαι — Legae     لِگایصورت دوم، Λῆγαι (Legae)، از نظر آوایی اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا صورت «لِگای/لِکای» را در یک منبع یونانی باستان ثبت کرده است.استرابون این مردم را در حوزه قفقاز، میان آمازون‌ها و آلبان‌ها قرار می‌دهد و آنها را Σκύθαι (سکاها) معرفی می‌کند.۲. اهمیت نام Λῆγαιنام Λῆγαι در منابع بعدی نیز مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است. در پژوهش‌های مربوط به قوم‌نام‌های قفقاز، این نام با صورت‌های «Leqi/Leqi» و «Leki» مقایسه شده است.پژوهش ایگور سمیونوف درباره قوم‌نام‌های قفقاز شرقی نیز صراحتاً می‌نویسد که «Леки» با «Λήγαι» استرابون در XI.5.1 مقایسه می‌شود و درباره ارتباط آن با اقوام منطقه بحث می‌کند.بنابراین، شاهد استرابون یک واقعیت تاریخی مهم را ثبت می‌کند:در سده نخست پیش از میلاد/اوایل دوره میلادی، نام قومی Λῆγαι در قفقاز ثبت شده است.این نام از نظر ساخت آوایی با «لِک/لِک‌ها» قابل مقایسه است.۳. شاهد موسی خورنی؛ «شِرگیر، شاه لِک‌ها»شاهد دوم، بسیار روشن‌تر است.در تاریخ ارمنیان، کتاب سوم، بند ۳۷، سطر ۱۷، متن ارمنی چنین آمده است:«Եւ ի խառնակել մարտին` պատահէ Կամսարականն Սպանդարատ խմբի մեծի, յորում էր քաջն Շերգիր Ղեկաց արքայ, զգլուխ միջին գնդին պնդութեամբ զտեղի ճակատուն կալեալ։» ترجمه:«هنگامی که نبرد درآمیخت، اسپاندارات کامساراکان به گروه بزرگی برخورد که در آن شِرگیر، شاه لِک‌ها، بود؛ او با دلاوری در رأس بخش میانی سپاه جای خود را در میدان نبرد استوار نگه داشته بود.»متن اصلی و ترجمه در پایگاه متون ارمنی به‌طور مستقیم ثبت شده است.عبارت تعیین‌کننده در متن:«Շերգիր Ղեկաց արքայ»است.یعنی:«شِرگیر، شاه لِک‌ها»واژه Ղեկաց همان بخشی است که نام قومی «لِک‌ها» را در ساخت اضافی/جمعی نشان می‌دهد. پایگاه متون ارمنی این عبارت را دقیقاً در Khorenatsi III.37.17 ثبت کرده است.۴. شاهد تاریخی شِرگیراهمیت این متن تنها در خود نام «لک» نیست.موسی خورنی یک شخصیت تاریخی مشخص را معرفی می‌کند:شِرگیر — شاه لِک‌هاو او را در جریان نبرد قرار می‌دهد.در ادامه همان روایت، خورنی می‌گوید اسپاندارات کامساراکان به گروه حمله کرد و شِرگیر، شاه لِک‌ها، کشته شد. این موضوع در بند بعدی نیز منعکس شده است؛ جایی که خورنی از اسپاندارات به‌عنوان کسی یاد می‌کند که «شاه لِک‌ها» را کشت.بنابراین اینجا دیگر با یک شباهت ساده واژگانی روبه‌رو نیستیم؛ متن صریحاً یک قوم یا گروه سیاسی به نام لِک‌ها و یک شاه متعلق به آنان را معرفی می‌کند.۵. تاریخ رویدادشاهد خورنی مربوط به نبرد دزیراو/دزیراوْ در سال ۳۷۱ میلادی است.پژوهش ایگور سمیونوف نیز این مورد را به همین صورت گزارش می‌کند: «شِرگیر، شاه لِک‌ها، در سال ۳۷۱ میلادی در نبرد دزیراو کشته شد.»در نتیجه، سند ارمنی یک تاریخ روشن در اختیار ما قرار می‌دهد:۳۷۱ میلادی — شِرگیر، شاه لِک‌هااین یکی از مهم‌ترین داده‌های تاریخی برای مطالعه نام «لک» است.۶. ارتباط دو شاهداکنون دو شاهد مستقل در اختیار داریم:استرابونΛῆγαι — Legaeدر حوزه قفقاز، میان آمازون‌ها و آلبان‌ها، در گزارشی که از تئوفانس نقل شده است.موسی خورنیՂեկաց — لِک‌هادر عبارت:Շերգիր Ղեկաց արքայیعنی:«شِرگیر، شاه لِک‌ها»در سال ۳۷۱ میلادی.از نظر تاریخی، فاصله این دو شاهد چند قرن است؛ اما هر دو در حوزه قفقاز و پیرامون آلبانیای قفقاز و ارمنستان قرار می‌گیرند.@lakvahid