هەولێری دێرین و دزینی ناو و مێژووەکەی!✍ دڵشاد زاموا Dlshad Zamuaناوی ئوربیلیوم، نە ناوێکی ئاشورییە،…
انتشار: 2026/08/06 07:04 UTCدریافت: 2026/08/13 09:20 UTCآخرین مشاهده: 2026/08/13 09:20 UTC
هەولێری دێرین و دزینی ناو و مێژووەکەی!✍ دڵشاد زاموا Dlshad Zamuaناوی ئوربیلیوم، نە ناوێکی ئاشورییە، نە تورکمانی یە، و نە کوردییە!سەد ساڵ لەمەوبەر زۆربەی خەڵکی هەولێر لە ناو قەڵاتدا دەژیان. لەو نێوەندەدا چەند بنەماڵەیەکی غەیری کورد هەبوون کە بە هۆکاری سیاسی، کارگێڕی و دەسەڵاتداریی عوسمانی، هەندێک بنەماڵەی تریش چەند سەد ساڵێک لەوەوبەر لە ئەتابەگەییەکان مابوونەوە و خانووی گەورەیان لە گەڕەکی سەرای بۆ دروستکرابوو. ناکرێ لە ئاستی هەزاران خێزانی کوردی ناو قەڵات، ژمارەیەکی کەم خۆیان بکەنە خاوەنی قەڵات و هەموو مێژووە حەوت هەزار ساڵییەکەی هەولێری دێرین بۆ خۆیان ببەن؟!کەسێک لە کەناڵێکی تەلەفزیۆنی کوردییەوە دەڵێت ناوی هەولێر تورکمانییە و لە ناوی (ئولار)ەوە هاتوو و کورد کردوویەتی بە (هەولێر)! لە کاتێکدا ناوی هەولێر لە کۆنترین تۆماری مێخیدا چوار هەزار و شەش سەد ساڵ لەمەوبەر بە شێوەی ئیربیلوم / ئوربیلوم تۆمارکراوە.دەوڵەمەندیی زمانی کوردی لە دیاردەیەکی زمانەوانیی جواندا خۆی دەبینێتەوە کە ناوی دەیان شار، ڕووبار، چیا، دەشت و دۆڵی ئەم کوردستانەی بە ناوە دێرینەکانی ناو دەقە مێخییەکانەوە پاراستووە، بە بڕینی چەند گۆڕانکارییەکی کەمی پیتەکانیان. یەکێک لەو ناوانە ناوی هەولێرە؛ ئەم ناوە شێوە کوردییە، هەر لە ناوە دێرینەکەی (ئوربیلوم)ی دەقە مێخییەکانی ٤٦٠٠ ساڵ لەمەوبەرەوە گۆڕانکاریی بەسەردا هێنراوە. پێویستە ئەوەش بڵێین کە دەقی مێخیی عیلامیی چیای بێستوون، ٢٥٤٨ ساڵ لەمەوبەر، ناوی ئەم شارە دێرینەی بە شێوەی (هەربێرا) تۆمارکردووە.له زمانی کوردیدا هەر ناوێکی دێرینی زمانە کۆنەکان بە پیتە بزوێنەکانی (و، ی، ێ، ئـ، ئا) دەستپێبکات، وردە وردە دەگۆڕدرێت بۆ پیتی (هـ). یەکێک لەوانە ناوی دێرینی (ئوربیل)ە کە لە سەردەمی میدی و عیلامییەکانەوە کراوەتە (هەربیرا)، و لەوانەیە شێوەی (هەروێل)یشی هەبووبێت. دواتر بە پێش و پاشخستنی پیتی (ڕ) و (ل) کە دیاردەیەکی جیهانیی زمانەوانییە، (هەروێل) بووە بە هەولێر.ئەم گۆڕانکارییە پێمان دەڵێت کە ئەم ناوە ڕەسەنە هەزاران ساڵەیەی دەقە مێخییەکان، لە ماوەی ئەم دوو هەزار و پێنج سەد ساڵەی ڕابردوودا ڕێڕەوێکی زمانەوانیی کوردییانەی بڕیوە. ئەم جۆرە گۆڕانکارییانە لە شێوەی گۆکردنی زمانی کوردیدا، لە توێژینەوەیەکمان لە گۆڤاری Akkadica لە زانکۆی خێنت لە بەلجیکا لە ساڵی ٢٠١٥ بڵاوکردووەتەوە و چەندین نموونەی تریشمان هێناوەتەوە؛ وەک شاخی ئەنداریا کە دواتر بووە بە (هەندرێن)، تەنانەت لە ناو وشە کوردییەکانیشدا ئاماژەمان پێکردووە وەک گۆڕانی (ئەوە) بۆ (هەوە). (لە خوارەوە لە تێبینیدا وێنەی لاپەڕەکانی ئەو توێژینەوەیە دادەنێم).شێواندنی مێژووە، کەسێکی سیاسی و سەرۆکی حیزبێک، لە سەر کەناڵێکی کوردی بڵێت کورد ناوی هەولێریان گۆڕیوە و ناوەکە تورکمانییە! بەداخەوە پێشکەشکاری ناکارامەش بێ وەڵامدانەوە و بە کەمتەرخەمییەوە گوێی بۆ بگرێت و کەناڵەکەش بیکاتە سەر دێڕ و بڵاویبکاتەوە!.پوختەی مێژووی دێرینی هەولێرهەولێر، دێرینترین شاری جیهانە کە تا ئێستاش ژیان تێیدا بەردەوامە، هەر لەبەر ئەم دێرینی و بەردەوامییە لە ساڵی ٢٠١٤دا خرایە لیستی کەلەپووری جیهانیی یونسکۆوە.• دەستپێک و بنەچە (٧٠٠٠ - ٥٠٠٠ ساڵ لەمەوبەر): بناغەی شارەکە لە خوار قەڵای هەولێر لە گردی قارەنجائاغا (شوێنی ئێستای مۆزەخانەی شارستانی) حەوت هەزار ساڵ لەمەوبەر دەستیپێکرد. پێنج هەزار ساڵ لەمەوبەر بووە شارۆچکەیەک و جێگەکەی گواسترایەوە بۆ شوێنی ئێستای قەڵات. ئەم شارە گەلی سوباری و خوڕڕییەکان دروستیانکرد کە بنەچەی باپیرانی خەڵکی کوردستانن..• سەردەمی ئیبلا و گوتییەکان (سەدەی ٢٦ - ٢٢ پ.ز): یەکەمجار لە دەقە مێخییەکانی سەدەی ٢٦ی پ.ز لە تۆمارەکانی شاری ئیبیلادا بە شێوەی ئیربیلوم/ئوربیلوم هاتوو. یەکەم پارێزگاری ناسراوی شارەکە ناوی نیریشخوخا بووە لە گەلی خوڕڕی. لە سەدەی ٢٢ی پ.ز ئێریدوپیزیری، پاشای گوتییەکان، بە ناوی ئوربیلوم تۆماری کردووە.• سومەری و ئامورییەکان (سەدەی ٢١ - ١٩ پ.ز): سومەرییەکان چەندین جار شارەکەیان داگیرکرد و خوڕڕییەکان ڕاپەڕین، سومەرییەکان هەر بە (ئوربیلوم) ناویان دەبرد. لە سەدەی ١٩ی پ.ز شەمشی ئەدەدی یەکەمی ئاموری/ئاشوری لە کاتی پەلاماردانی شارەکەدا بە شێوەی ئوربێل ناوی هێناوە.• میتاننی و ئاشورییەکان: لە سەردەمی میتانییەکاندا خوڕڕییەکان شارەکەیان فراوانکرد (لەوانە شوێنەواری عەینکاوە). دوای ڕووخانی ئیمپڕاتۆری میتانییەکان، ئاشورییەکان شارەکەیان داگیرکردەوە و ناوی شارەکەیان گۆڕی بۆ عەربائیلو (بە واتای چوار خواوەند)، لە کاتێکدا ئەم ناوە هیچ پەیوەندییەکی بە بوونی چوار پەرستگاوە نەبوو.t.me/kurdokurdistan
تاریخچه بازدید مشاهدهشده
حدود 5 بازدید تازه در ساعت در این نمونهپستهای تلگرام — ناوەندی مێژووی کورد و کوردستان
ئەمشەو (۲٠۲٦/۸/۱۲) نووسەرو ڕۆماننووس و چیرۆکنووس ناوداری کورد (حسێن عارف) لە تەمەنی ۹٠ ساڵیدا کۆچی دواییکرد.ڕۆحی شاد و یادی هەرمانt.me/kurdokurdistan
وێنەیەکی مێژوویی #شێخ_مەحمودی_حەفیدو شەهیدی سەرکردەی شۆڕش #کەریم_بەگی_فەتاح بەگی #هەمەوەند وێنەکە لەسەردەمی خەبات و تێکۆشانێکی سەخت دژ بەداگیرکەرانی کوردستان لەساڵی ١٩٢٥ گیراوە لەدەڤەری خورماڵ ناوچەی هەورامان٠سپاس بۆ کاک محمودحفیدزادە نوەی شێخ محمودt.me/kurdokurdistan
تشکر و اعتذار خانواده مرحومه : آمنـــه پیــــریاز مردم بخاطر شرکت در مراسم تشییع ، خاکسـپاری ، ختــم و ابراز همــدردی
سەید عەلی ئەسغەری کوردستانی؛ ئەنتڕۆپۆلۆژیای دەنگ و سیاسەتی یادەوەری نەتەوەیی ✍ عەبدولقادر نیازیبەبیانووی ساڵەوەختی کۆچی دوایی سەید عەلی ئەسغەری کوردستانیدەخوێندنەوەی مۆدێرنی کەلتووردا، هونەر تەنیا بوارێک بۆ خۆنواندن و بەرهەمهێنانی جوانی نییە؛ هونەر شوێنی دروستبوونی مانا، شوناس و شێوازی تایبەتی بۆ نواندنی "بوون" ــشە. بە واتایەکی تر هونەر لەگەڵ ئەوەی بەستێنێکی ئێگزیستانسیالیستییە، هاوکات پێوەندی ڕاستەوخۆشی لەگەڵ لایەنی ئانتۆلۆژیک و بوونناسانەی نەتەوە هەیە. دەونێوەدا دەنگ، بە تایبەت لە کۆمەڵگایەکی وەک کورد کە مێژووی پڕە لە دابڕان، دەپەراوێزکەوتن، چەوسانەوە، ژینۆساید و تڕۆمای مێژوویی و کۆمەڵایەتی، تەنیا ئامرازێکی هونەری نییە؛ دەنگ ئەرشیڤی زیندووی یادەوەری نەتەوەییە. لەو ڕوانگەیەوە، دابەزاندنی ڕەهەندەکانی ناسینی سەید عەلی ئەسغەر، تا ئاستی دەنگ، خەزڵانێکی ڕەچەڵەکناسانە و مێتۆدیک و هەڵبەت کەلتووریشە. دە ئابووری سیاسی مۆسیقادا، دەنگ، گۆڕەپان و پێکهاتەیەکی کەلتوورییە کە مێژوو و شوناسی کوردی تێیدا لێک گرێ دەدرێن. کاتێ سەید عەلی ئەسغەر، بە نێوانگری دەنگ، لە سنووری ژیانی تاکەکەسی خۆی تێپەڕیوە و وەک دەق و مەیدانێکی کەلتووری خۆی ئاراستە کردووە، ڕاستەوخۆ هەڵگری هەندێ بواری سیاسی و کۆمەڵایەتی و کەلتووریش بووە. دەقێک کە هەر نەوەیەک بە پێی نیاز و پرسیارەکانی خۆی، خۆی تێدا دەخوێنێتەوە. بەو هۆکارە سەید عەلی ئەسغەر، دەقێکی زیندوویە کە تێیدا نەتەوە، زمان، مۆسیقا، عڕفان و ئەوین و نەستی کۆمەڵایەتی دە دیالۆگ و گفتوگۆیەکی بەردەوام دان. ئەگەر کەلتووری کوردی لە مێژوودا زۆرجار بە شێوەیەکی زارەکی گواستراوەتەوە و بواری بە داکیۆمێنت کردنی نەبووە بە هۆکارگەلی سیاسی و پێکهاتەی خودی کۆمەڵگای کوردی، ئەوا گۆرانی، چیرۆک، مەقام و فولکلۆر و دەنگ، بوونەتە ئەو دامەزراوە نادیارانەی کە یادەوەری و نەستی گشتیی کۆمەڵگای کوردییان چێ کردووە و پاراستوویانە. لەو سووچەوە، سەید عەلی ئەسغەر بەشێکە لەو ئەرشیڤە زارەکییەی کە زۆر جار لە دەرەوەی دامەزراوە فەرمییەکانی مێژوودا، بەشێک لە سەربوردەی نەتەوەیەکی ڕاگوێزی قۆناخەکانی مێژوو کردووە. دەبەستێنی خوێندنەوە کەلتوورییەکان دا، شوناسی نەتەوەیی، بابەت یا چەمک یا مژارێکی پێشوەختە و جێگیر نییە، شوناسی نەتەوەیی بەرهەمی پرۆسەیەکی کۆمەڵایەتییە کە لە ڕێگەی زمان و هێما و یادەوەری گشتییەوە دروست دەبێ. ستوارت هاڵ لەسەر ئەو باوەڕەیە کە شوناس، بەردەوام لە نێوان ڕابردوو و ئێستا دا دە حاڵی پەل هەڵدان دایە. دەو چوارچێوەیەدا، سەید عەلی ئەسغەر تەنیا بەشێک لە مۆسیقای کوردی نییە، بەشێکە لە پرۆسەی بەردەوامیی پڕۆسەی شوناسی کوردی. دەئاوڕدانەوەیەکی سەرپێیی لاکانی دا، دەنگ یەکێکە لەو نیشانانەی کە پێوەندیی نێوان مەیل و ئارەزوو لەگەڵ کەمێتی و شوناس ئاشکرا دەکا. ئەوەی لە دەنگێک دا دەبیسترێ تەنیا ئەو وشانە نییە کە دەوترێن، بەڵکوو ئەو بۆشاییەشە کە بە پاڵپشتی دەنگ و وشە و دەربڕینەوە، خەریکی درێژەدانی پڕۆسەیەکی نەتەوەیین دەبواری بەرساخت گەری و ئانتۆلۆژیک و مەعریفی دا. لە ڕوانگەی بۆردیۆوە، کەلتوور مەیدانی هێزە؛ مەیدانێک کە تێیدا ماناکان دروست و پەسەند دەکرێن. لەو ڕووەوە، دەنگ جۆرێک لە سەرمایەی نمادینە کە لە ڕێگەی کۆمەڵگاوە بەرهەم دێ. سەید عەلی دەو مانایەدا ماکی ئەو سەرمایە نمادینە نەتەوەییە کە لە سنووری مۆسیقا تێدەپەڕێ و دەچێتە ناو پرۆسەی دروستکردنی یادەوەری گشتییەوە. دە خوێندنەوەیەکی قووڵتر دا، دەنگی سەید عەلی ئەسغەر دەکرێ وەک جۆرێک لە «ئەرشیڤی هەستیی»ــش بخوێندرێتەوە؛ ئەرشیڤێک کە هەڵگری ئەو ناوەرۆکەیە کە مێژووی فەرمی زۆرجار نەیتوانیوە بیاننوسێ. مێژووی فەرمی زۆرجار بە زمانی دەسەڵات، ڕووداو و دامەزراوەکان دەنووسرێ، بەڵام مێژووی کەلتووری لە ڕێی دەنگ، هەست و یادەوەری دەدوێ. لێرەدایە کە ئەرکی هونەری لە کردەیەکی سادەی دەربڕینەوە دەگۆڕدرێ بۆ شایەتیدان لەسەر قۆناخێکی تایبەت، ئەویش نە تەنیا بە مانای گێڕانەوەی ڕووداو ڕەوایەتەکانی ئەو قۆناخە، بەڵکوو بەو مانایە کە شێوازیی هەستەوەری کۆمەڵگای کوردیی دە قۆناغێکی دیاریکراوی مێژوو دا پاراستووە. لە ڕوانگەی ئەدۆڕنۆوە، هونەر لە کۆمەڵگایەکی پڕ لە ناکۆکی دا تەنیا ئامرازێکی ئارامکردنەوە و گەڕانەوە بۆ قۆناخێکی نۆستالۆژیک نییە بەڵکوو، شێوەیەکی دەربڕینی پرسیاری تایبەت بە قۆناخێکە کە مێژوو هێشتا وڵامی بۆ نەدۆزیوەتەوە. هەر ئەو خسڵەتەی دەنگە کە مەترسی لەبیرچوونەوەی قۆناخەتایبەتەکانی مێژووی کوردی، خستووەتە پەراوێزەوە. لەو ڕووەوە مۆسیقای کوردی بەگشتی و سەید عەلی ئەسغەر بەتایبەتی، جودا لە ئەڕشیڤێکی بەهێز و نرخ، بەشێکیشن لە مێژووی ئانتڕۆپۆلۆژیکی کورد.t.me/kurdokurdistan
📰 روزنامهنگار و روشنفکری که در حاشیەماند، اما در متن تاریخ ایستادروایتی ارتباطی از زندگی و میراث سیدمحمد حمیدی، از پیشگامان روزنامهنگاری واندیشه در کوردستان🖌گردآوری و تألیف:دکتر فردین مصطفایی، مدیریت رسانه🔸سقزرووداو-در تاریخ فرهنگی و فکری کوردستان،نامهایی وجود دارند کەاگرچه در زمانەخود منشأ اثر بودهاند،اما در گذر سالها، میان غبار فراموشی وپراکندگی اسناد پنهان ماندهاند. سیدمحمد حمیدی پارسانیان یکی از همین چهرههاست؛ادیبی فرهیخته، نویسنده، مدرس، مترجم و روزنامهنگاری که زندگیاش بابخش مهمی از تحولات فکری و اجتماعی کوردستان ایران در نیمه نخست قرن چهاردهم خورشیدی گرەخوردەاست.نام او امروز شاید برای بسیاری ناآشنا باشد؛اما کافی است بەچند روایت و سند پراکندەاز تاریخ فرهنگی کوردستان مراجعه کنیم تا با شخصیتی مواجه شویم که نهتنها خود اهل قلم بوده، بلکه در تربیت نسلی از اهل فرهنگ نیز نقش داشتەاست. ماموستا ههژار از او بعنوان یکی از استادان خود یاد کرده، عمر فاروقی او را در شمار نخستین روزنامهنگاران.......🌐متن کامل مقالەدر لینک زیر👇saqqezrudaw.ir/?p=25792%F0%9F%86%94 @saqqezrudawــt.me/kurdokurdistan
