مامۆستا جەوانمەردی قازی؛ فێرکارێکی دڵسۆز و لێزان، ڕاهێنەرێکی خاوەنهەڵوێست و بەرپرسیار[بە بۆنەی کۆچ…
انتشار: 2026/07/19 12:15 UTC
مامۆستا جەوانمەردی قازی؛ فێرکارێکی دڵسۆز و لێزان، ڕاهێنەرێکی خاوەنهەڵوێست و بەرپرسیار[بە بۆنەی کۆچی دوایی مامۆستا عەبدولفەتتاحی جەوانمەردی قازی؛ لە ڕێکەوتی 26ـی پووشپەڕدا]دوکتۆر ئەحمەد ئەحمەدیان؛ زمانناس، نووسەر و لێکۆڵەرمامۆستا عەبدولفەتتاحی جەوانمەردی قازی، ساڵی 1325ـی هەتاوی لە مەهاباد و لە بنەماڵەیەکی ڕووناکبیر و نیشتمانپەروەر لەدایک بووە و بە ناوی باپیرەگەورەی خۆی، واتە شەهید میرزا فەتتاحی قازی کراوە. میرزا عەبدوڕڕەحیمی باوکی، کوڕی سالاری قازی بووە، کە سالاری قازیش کوڕی لێهاتوو و بوێر و جوامێر و ئازا و ناوداری شەهید قازی فەتتاح بووە. واتە خوالێخۆشبوو عەبدولفەتتاحی جەوانمەردی قازی، نەوەی سالاری قازی و نەتیجەی شەهید میرزا فەتتاحی قازی بووە. لە لایەکی تریشەوە، مامۆستا عەبدولفەتتاحی جەوانمەردی قازی، نەوەی سەیفولقوزاتی گەورە بووە، واتە دایکی( سوڵتانخانم)، کچی سەیفولقوزات و مناڵی بچووکی سەیف بووە؛ هەر لەم ڕێگەیەوە، حەمەحوسێنخانی سەیفی قازی، سوورخەڵاتی نەمر، خاڵی مامۆستای تازەکۆچکردوویە. باوکی مامۆستا عەبدولفەتتاحی جەوانمەردی قازی(میرزا عەبدوڕڕەحیم)، بەهۆی چالاکیی نیشتمانپەروەرانە و نەتەوەخوازانەی، لەو چاخ و سەردەمە هەستیارەدا، قۆڵبەست دەکرێ و بۆ ماوەی پتر لە دوو ساڵ دەخرێتە بەندیخانەی قەسری تاران. عەبدولفەتتاحی مێرمنداڵ لەگەڵ بنەماڵە و دایکی، سوڵتانخانمی سەیف‒کە وەک ئاماژەی پێدرا کچی مەڕحوومی سەیفولقوزات و منداڵی چکۆلەی ئەو بووە‒کۆچ دەکەن بۆ گوندی ساروقامیش. عەبدولفەتتاحی مێرمنداڵ پۆلی سێیەم، چوارەم و پێنەجەمی سەرەتایی لەو گوندە دەخوێنێ و تێکڕای ئەو سێساڵە دەبێتە قوتابیی مامۆستایەکی دڵسۆز و لێهاتوو و لێزان، بە ناوی مامۆستا عەبدوڵڵا جوڵفا. ئەو مامۆستا و ڕاهێنەرە کارامە و دڵسۆزە، دەبێتە هۆی گەشانەوەی پزیسکەکانی ئاورگی مرخ و لێهاتوویی و توانست و بڕشتی ئەو فێرخوازە تامەزرۆیە و هەروەها دەبێتە هۆکاری گوورانی تۆمی ئۆگریی بە زانست و زانیاری لە کێڵگەی زەین و بیری ئەو فێرخوازە خاوەنمرخە و شەقڵی تایبەتیی خۆی هەتاهەتایە لە زەین و بیرگەی ئەو قوتابییە وریایە و ئەو فێرخوازە پەیجۆرە بەجێدەهێڵێ.مامۆستای کۆچکردوو، پۆلی شەشەم و هەروەها قۆناغی ناوەندی و دواناوەندی لە قوتابخانەکانی مەهاباد دەخوێنێت و ساڵی 1343 دیپڵۆمی ئەدەبی وەردەگرێت.شوێندانەرترین مامۆستاکانی، لە دواقۆناغی خوێندندا، مامۆستا سولێمان شاتریان و مامۆستا عەلی کاتیبی بوون.مامۆستا جەوانمەردی قازی، لە نێوان ساڵەکانی 1346 هەتا 1348دا، لە ئاواییەکانی ئیسفەهان، وەک سپای دانیش، سەرقاڵی وانەوتنەوە و فێرکاری و بارهێنانی مناڵانی ئەم ناوچەیە بووە و، ساڵی 1346 بە فەرمی لە وەزارەتی پەروەردە و بارهێنان وەک مامۆستای قوتابخانە سەرەتاییەکان دادەمەزرێت. ساڵی 1352 لە دانیشسەرای مامۆستایانی ورمێ وەردەگیرێ و ساڵی 1354 فەوقیدیپڵۆمی زانستە مرۆییەکان وەردەگرێ و دەبێتە مامۆستای قۆناغی دواناوەندی؛ سێ ساڵ لە ورمێ لە قوتابخانە دواناوەندییەکان سەرقاڵی وانەوتنەوە و فێرکاری و ڕاهێنانی قوتابییان دەبێ. ساڵی 1356، دوای دوو ساڵ خوێندن بە چەشنی نڤیساری(=مکاتبەای)، لە زانستگای«سپاهیان انقلاب» لە تاران، لیسانسی زمان و ئەدەبیاتی فارسی وەردەگرێت. مامۆستا عەبدولفەتتاحی جەوانمەردی قازی، هەر لە کاتی وەرگرتنی بڕوانامەی لیسانس، لە ساڵی 1356دا، هەتا کاتی خانەنشینبوونی، لە ساڵی 1376دا، بۆ ماوەی 20 ساڵ بە ئەوپەڕی دڵسۆزی و هەستی بەرپرسیاریەتی، لە قوتابخانە دواناوەندییەکانی مەهاباد، سەرقاڵی وتنەوەی وانەی زمان و وێژەی فارسی، هاوڕێ لەگەڵ ئاوڕدانەوە لە زمانی کوردی و بەراورد لەگەڵ وێژەی کوردی بوو.مامۆستا جەوانمەردی قازی، جیا لە ئیش و پیشەی فێرکاری و ڕاهێنان و، هاوکات، ئەوەندەی بۆی دەکرا و بۆی دەلوا و لەم هەل و مەرجە مێژووییە هەستیارەدا بووزی دەخوارد، بارهێنانی لایەنی کۆمەڵایەتی و نیشتمانی و نەتەوەیی قوتابییانیشی هاویشتبووە ئەستۆی خۆیەوە. ئەو مامۆستا پایەبەرزە، بە مشوورخۆری و پەیجۆری و خەمخۆرییەکی ئەوتۆ کە لە مامۆستاکانی و، بەتایبەت لە کەسایەتییە نەتەوەیی و نیشتمانییە ناودارەکانی بنەماڵە خاوەنپێگە و خودانهەڵوێستەکەی خۆی بە میرات پێی بڕابوو، بێوچان سەرقاڵی بارهێنانی ئاگادارانەی قوتابییان و وشیارکردنەوەی کۆمەڵایەتیی فێرخوازان و هەروەها ڕێپیشاندەریی وێژەیی و زمانەوانی و نیشتمانی و ڕووناکبیرانەی قوتابییان بوو. مامۆستای کۆچکردوومان، نموونەی شارۆمەندێکی بەرپرسیار و مامۆستایەکی دڵسۆز و مرۆڤێکی خاوەنهەڵوێست و ڕاهێنەرێکی کارامە و پسپۆڕ و لێزان بوو کە قوتابییەکانی هاوکات: «ادب درس» و «ادب نفس»ـی لێ فێر دەبوون؛ ئەویش بەهۆی ئەوەوە کە، هاوکات، هەم خاوەندی کەسایەتییەکیی پێگەیشتوو و سەقامگیر و بەرپرسیاری کۆمەڵایەتی و ئەخلاقی بوو و، هەم خودان-پێگەیەکی زانستی و فێرکاری و پەروەردەییی بەرچاو و جیاواز و هەڵاوارتە بوو.
پستهای تلگرام — ناوەندی مێژووی کورد و کوردستان
ئەمشەو (۲٠۲٦/۸/۱۲) نووسەرو ڕۆماننووس و چیرۆکنووس ناوداری کورد (حسێن عارف) لە تەمەنی ۹٠ ساڵیدا کۆچی دواییکرد.ڕۆحی شاد و یادی هەرمانt.me/kurdokurdistan
وێنەیەکی مێژوویی #شێخ_مەحمودی_حەفیدو شەهیدی سەرکردەی شۆڕش #کەریم_بەگی_فەتاح بەگی #هەمەوەند وێنەکە لەسەردەمی خەبات و تێکۆشانێکی سەخت دژ بەداگیرکەرانی کوردستان لەساڵی ١٩٢٥ گیراوە لەدەڤەری خورماڵ ناوچەی هەورامان٠سپاس بۆ کاک محمودحفیدزادە نوەی شێخ محمودt.me/kurdokurdistan
تشکر و اعتذار خانواده مرحومه : آمنـــه پیــــریاز مردم بخاطر شرکت در مراسم تشییع ، خاکسـپاری ، ختــم و ابراز همــدردی
سەید عەلی ئەسغەری کوردستانی؛ ئەنتڕۆپۆلۆژیای دەنگ و سیاسەتی یادەوەری نەتەوەیی ✍ عەبدولقادر نیازیبەبیانووی ساڵەوەختی کۆچی دوایی سەید عەلی ئەسغەری کوردستانیدەخوێندنەوەی مۆدێرنی کەلتووردا، هونەر تەنیا بوارێک بۆ خۆنواندن و بەرهەمهێنانی جوانی نییە؛ هونەر شوێنی دروستبوونی مانا، شوناس و شێوازی تایبەتی بۆ نواندنی "بوون" ــشە. بە واتایەکی تر هونەر لەگەڵ ئەوەی بەستێنێکی ئێگزیستانسیالیستییە، هاوکات پێوەندی ڕاستەوخۆشی لەگەڵ لایەنی ئانتۆلۆژیک و بوونناسانەی نەتەوە هەیە. دەونێوەدا دەنگ، بە تایبەت لە کۆمەڵگایەکی وەک کورد کە مێژووی پڕە لە دابڕان، دەپەراوێزکەوتن، چەوسانەوە، ژینۆساید و تڕۆمای مێژوویی و کۆمەڵایەتی، تەنیا ئامرازێکی هونەری نییە؛ دەنگ ئەرشیڤی زیندووی یادەوەری نەتەوەییە. لەو ڕوانگەیەوە، دابەزاندنی ڕەهەندەکانی ناسینی سەید عەلی ئەسغەر، تا ئاستی دەنگ، خەزڵانێکی ڕەچەڵەکناسانە و مێتۆدیک و هەڵبەت کەلتووریشە. دە ئابووری سیاسی مۆسیقادا، دەنگ، گۆڕەپان و پێکهاتەیەکی کەلتوورییە کە مێژوو و شوناسی کوردی تێیدا لێک گرێ دەدرێن. کاتێ سەید عەلی ئەسغەر، بە نێوانگری دەنگ، لە سنووری ژیانی تاکەکەسی خۆی تێپەڕیوە و وەک دەق و مەیدانێکی کەلتووری خۆی ئاراستە کردووە، ڕاستەوخۆ هەڵگری هەندێ بواری سیاسی و کۆمەڵایەتی و کەلتووریش بووە. دەقێک کە هەر نەوەیەک بە پێی نیاز و پرسیارەکانی خۆی، خۆی تێدا دەخوێنێتەوە. بەو هۆکارە سەید عەلی ئەسغەر، دەقێکی زیندوویە کە تێیدا نەتەوە، زمان، مۆسیقا، عڕفان و ئەوین و نەستی کۆمەڵایەتی دە دیالۆگ و گفتوگۆیەکی بەردەوام دان. ئەگەر کەلتووری کوردی لە مێژوودا زۆرجار بە شێوەیەکی زارەکی گواستراوەتەوە و بواری بە داکیۆمێنت کردنی نەبووە بە هۆکارگەلی سیاسی و پێکهاتەی خودی کۆمەڵگای کوردی، ئەوا گۆرانی، چیرۆک، مەقام و فولکلۆر و دەنگ، بوونەتە ئەو دامەزراوە نادیارانەی کە یادەوەری و نەستی گشتیی کۆمەڵگای کوردییان چێ کردووە و پاراستوویانە. لەو سووچەوە، سەید عەلی ئەسغەر بەشێکە لەو ئەرشیڤە زارەکییەی کە زۆر جار لە دەرەوەی دامەزراوە فەرمییەکانی مێژوودا، بەشێک لە سەربوردەی نەتەوەیەکی ڕاگوێزی قۆناخەکانی مێژوو کردووە. دەبەستێنی خوێندنەوە کەلتوورییەکان دا، شوناسی نەتەوەیی، بابەت یا چەمک یا مژارێکی پێشوەختە و جێگیر نییە، شوناسی نەتەوەیی بەرهەمی پرۆسەیەکی کۆمەڵایەتییە کە لە ڕێگەی زمان و هێما و یادەوەری گشتییەوە دروست دەبێ. ستوارت هاڵ لەسەر ئەو باوەڕەیە کە شوناس، بەردەوام لە نێوان ڕابردوو و ئێستا دا دە حاڵی پەل هەڵدان دایە. دەو چوارچێوەیەدا، سەید عەلی ئەسغەر تەنیا بەشێک لە مۆسیقای کوردی نییە، بەشێکە لە پرۆسەی بەردەوامیی پڕۆسەی شوناسی کوردی. دەئاوڕدانەوەیەکی سەرپێیی لاکانی دا، دەنگ یەکێکە لەو نیشانانەی کە پێوەندیی نێوان مەیل و ئارەزوو لەگەڵ کەمێتی و شوناس ئاشکرا دەکا. ئەوەی لە دەنگێک دا دەبیسترێ تەنیا ئەو وشانە نییە کە دەوترێن، بەڵکوو ئەو بۆشاییەشە کە بە پاڵپشتی دەنگ و وشە و دەربڕینەوە، خەریکی درێژەدانی پڕۆسەیەکی نەتەوەیین دەبواری بەرساخت گەری و ئانتۆلۆژیک و مەعریفی دا. لە ڕوانگەی بۆردیۆوە، کەلتوور مەیدانی هێزە؛ مەیدانێک کە تێیدا ماناکان دروست و پەسەند دەکرێن. لەو ڕووەوە، دەنگ جۆرێک لە سەرمایەی نمادینە کە لە ڕێگەی کۆمەڵگاوە بەرهەم دێ. سەید عەلی دەو مانایەدا ماکی ئەو سەرمایە نمادینە نەتەوەییە کە لە سنووری مۆسیقا تێدەپەڕێ و دەچێتە ناو پرۆسەی دروستکردنی یادەوەری گشتییەوە. دە خوێندنەوەیەکی قووڵتر دا، دەنگی سەید عەلی ئەسغەر دەکرێ وەک جۆرێک لە «ئەرشیڤی هەستیی»ــش بخوێندرێتەوە؛ ئەرشیڤێک کە هەڵگری ئەو ناوەرۆکەیە کە مێژووی فەرمی زۆرجار نەیتوانیوە بیاننوسێ. مێژووی فەرمی زۆرجار بە زمانی دەسەڵات، ڕووداو و دامەزراوەکان دەنووسرێ، بەڵام مێژووی کەلتووری لە ڕێی دەنگ، هەست و یادەوەری دەدوێ. لێرەدایە کە ئەرکی هونەری لە کردەیەکی سادەی دەربڕینەوە دەگۆڕدرێ بۆ شایەتیدان لەسەر قۆناخێکی تایبەت، ئەویش نە تەنیا بە مانای گێڕانەوەی ڕووداو ڕەوایەتەکانی ئەو قۆناخە، بەڵکوو بەو مانایە کە شێوازیی هەستەوەری کۆمەڵگای کوردیی دە قۆناغێکی دیاریکراوی مێژوو دا پاراستووە. لە ڕوانگەی ئەدۆڕنۆوە، هونەر لە کۆمەڵگایەکی پڕ لە ناکۆکی دا تەنیا ئامرازێکی ئارامکردنەوە و گەڕانەوە بۆ قۆناخێکی نۆستالۆژیک نییە بەڵکوو، شێوەیەکی دەربڕینی پرسیاری تایبەت بە قۆناخێکە کە مێژوو هێشتا وڵامی بۆ نەدۆزیوەتەوە. هەر ئەو خسڵەتەی دەنگە کە مەترسی لەبیرچوونەوەی قۆناخەتایبەتەکانی مێژووی کوردی، خستووەتە پەراوێزەوە. لەو ڕووەوە مۆسیقای کوردی بەگشتی و سەید عەلی ئەسغەر بەتایبەتی، جودا لە ئەڕشیڤێکی بەهێز و نرخ، بەشێکیشن لە مێژووی ئانتڕۆپۆلۆژیکی کورد.t.me/kurdokurdistan
📰 روزنامهنگار و روشنفکری که در حاشیەماند، اما در متن تاریخ ایستادروایتی ارتباطی از زندگی و میراث سیدمحمد حمیدی، از پیشگامان روزنامهنگاری واندیشه در کوردستان🖌گردآوری و تألیف:دکتر فردین مصطفایی، مدیریت رسانه🔸سقزرووداو-در تاریخ فرهنگی و فکری کوردستان،نامهایی وجود دارند کەاگرچه در زمانەخود منشأ اثر بودهاند،اما در گذر سالها، میان غبار فراموشی وپراکندگی اسناد پنهان ماندهاند. سیدمحمد حمیدی پارسانیان یکی از همین چهرههاست؛ادیبی فرهیخته، نویسنده، مدرس، مترجم و روزنامهنگاری که زندگیاش بابخش مهمی از تحولات فکری و اجتماعی کوردستان ایران در نیمه نخست قرن چهاردهم خورشیدی گرەخوردەاست.نام او امروز شاید برای بسیاری ناآشنا باشد؛اما کافی است بەچند روایت و سند پراکندەاز تاریخ فرهنگی کوردستان مراجعه کنیم تا با شخصیتی مواجه شویم که نهتنها خود اهل قلم بوده، بلکه در تربیت نسلی از اهل فرهنگ نیز نقش داشتەاست. ماموستا ههژار از او بعنوان یکی از استادان خود یاد کرده، عمر فاروقی او را در شمار نخستین روزنامهنگاران.......🌐متن کامل مقالەدر لینک زیر👇saqqezrudaw.ir/?p=25792%F0%9F%86%94 @saqqezrudawــt.me/kurdokurdistan
