زمینههای فکری تبریز برای شکلگیری مشروطهیک تاریخشناس تبریز نیز در گفت وگو با ایسنا با بیان اینکه…
انتشار: 2026/08/06 11:05 UTCدریافت: 2026/08/09 14:13 UTCآخرین مشاهده: 2026/08/09 14:13 UTC
زمینههای فکری تبریز برای شکلگیری مشروطهیک تاریخشناس تبریز نیز در گفت وگو با ایسنا با بیان اینکه تبریز پیش از آغاز نهضت مشروطه، بیش از هر شهر دیگری برای پذیرش این تحول آماده بود، اظهار کرد: آذربایجان به واسطه همجواری با قفقاز، روسیه و عثمانی، زودتر از سایر نقاط ایران با اندیشههای نو، آزادیخواهی و تحولات سیاسی آشنا شد. از سوی دیگر، تبریز به عنوان شهر ولیعهدنشین، محل رفتوآمد رجال سیاسی، دیپلماتها و بازرگانان بود و همین موقعیت، زمینه انتقال اندیشههای جدید را فراهم کرد.کریم میمنتنژاد افزود: از نظر فرهنگی نیز تبریز پیشگام بود؛ نخستین چاپخانه، نخستین روزنامهها و بسیاری از نهادهای فرهنگی جدید در این شهر شکل گرفت و همین عوامل موجب شد جامعه تبریز آمادگی بیشتری برای پذیرش اندیشه مشروطه و قانونخواهی داشته باشد.وی با اشاره به کمتوجهی تاریخنگاری رسمی به نقش تبریز در انقلاب مشروطه گفت: اگر آثار احمد کسروی را کنار بگذاریم، سهم تبریز در بسیاری از روایتهای تاریخی کمرنگ شده است؛ در حالی که کتابهای «تاریخ مشروطه ایران» و «تاریخ هجده ساله آذربایجان» بخش مهمی از واقعیتهای این نهضت را ثبت کردهاند.وی ادامه داد: برای نمونه، نقش انجمن ایالتی تبریز در تدوین متمم قانون اساسی کمتر مورد توجه قرار گرفته است، در حالی که این انجمن بند به بند پیشنهادهای خود را به مجلس ارائه میکرد و در شکلگیری متمم قانون اساسی نقش اثرگذاری داشت. همچنین مقاومت ۱۱ ماهه مردم تبریز و سختیهایی که مردم در جریان محاصره شهر تحمل کردند، در بسیاری از روایتهای تاریخی تنها به نام ستارخان و باقرخان خلاصه شده است.این پژوهشگر، انجمن ایالتی تبریز را یکی از مهمترین تجربههای مردمسالاری در تاریخ معاصر ایران دانست و گفت: پس از آغاز استبداد صغیر، این انجمن عملاً به یک دولت محلی تبدیل شد و وظایفی همچون جمعآوری مالیات، اداره امور شهری، انتخاب مسئولان، رسیدگی به شکایتهای مردم و حتی برقراری ارتباط با دولت مرکزی را برعهده داشت. اعضای انجمن از میان اصناف، بازاریان، روحانیان و چهرههای مورد اعتماد مردم انتخاب شده بودند و تجربهای کمنظیر از مشارکت مردمی در اداره امور را رقم زدند.وی با تأکید بر اینکه تاریخ مشروطه نباید تنها به نام ستارخان و باقرخان محدود شود، اظهار کرد: علی مسیو از چهرههای اثرگذار این نهضت بود که با بهرهگیری از تجربه حضور در خارج از کشور، «مرکز غیبی تبریز» را بنیان گذاشت و در سازماندهی نیروهای مشروطهخواه و آموزش مجاهدان نقش مهمی داشت.میمنتنژاد همچنین از سیدحسن تقیزاده به عنوان یکی دیگر از شخصیتهای تأثیرگذار یاد کرد و افزود: ارتباط گسترده او با مطبوعات و محافل سیاسی خارج از ایران، بهویژه مکاتباتش با ادوارد براون، موجب شد اخبار مقاومت تبریز در سطح بینالمللی بازتاب پیدا کند.وی در ادامه با اشاره به نقش مجاهدان محلههای تبریز گفت: هر محله تبریز کدخدا و نایب خود را داشت و بسیاری از این نایبها در جریان مبارزات مشروطه جان خود را فدا کردند. پس از تسلط صمدخان شجاعالدوله بر تبریز، بسیاری از آنان اعدام یا به شکلهای فجیع کشته شدند و خانههایشان نیز ویران شد، اما نام و فداکاری آنان کمتر در حافظه عمومی جامعه باقی مانده است.این تاریخشناس نقش زنان را نیز جداییناپذیر از پیروزی مشروطه دانست و اظهار کرد: بدون پشتیبانی مادی و معنوی زنان، مقاومت مردم تبریز امکانپذیر نبود. زنان تبریز علاوه بر حمایت از خانوادههای مجاهدان، در تهیه و آمادهسازی مهمات نیز مشارکت داشتند. برای جلوگیری از مصادره فشنگها، قطعات آن به صورت جداگانه از قفقاز وارد میشد و دختر علی مسیو با همکاری زنان تبریزی، کار مونتاژ و آمادهسازی فشنگها را برعهده داشت.وی افزود: حضور زنان تنها به پشتیبانی محدود نبود؛ برخی از آنان با لباس مردانه در کنار مجاهدان جنگیدند. روایت دختری که پس از زخمی شدن، هویت خود را برای ستارخان آشکار کرد، یکی از نمونههای ماندگار حضور زنان در تاریخ مشروطه است؛ روایتی که نشان میدهد زنان نیز دوشادوش مردان برای آزادی و قانونخواهی مبارزه کردند.میمنتنژاد مقاومت مردم تبریز را نقطه عطف نهضت مشروطه دانست و گفت: پس از به توپ بستن مجلس، تقریباً در سراسر کشور شعله مشروطه خاموش شد، اما تبریز اجازه نداد این چراغ خاموش شود. اگر مقاومت مردم این شهر، بهویژه ایستادگی ستارخان و یارانش در محله امیرخیز، ادامه پیدا نمیکرد، امکان احیای دوباره مشروطه در ایران بسیار اندک بود.وی خاطرنشان کرد: مقاومت ۱۱ ماهه مردم تبریز، الگویی برای دیگر مناطق کشور شد و زمینه حرکت نیروهای مشروطهخواه از گیلان و بختیاری به سوی تهران را فراهم کرد.

