وقتی سنت، به تکرار تعبیر میشود...چندی پیش یکی از استادان ارجمند و تحصیلکرده مجموعۀ فرش آستان قدس…
انتشار: 2026/07/22 11:54 UTC
وقتی سنت، به تکرار تعبیر میشود...چندی پیش یکی از استادان ارجمند و تحصیلکرده مجموعۀ فرش آستان قدس رضوی با بنده تماس گرفتند و با حوصله، توضیحاتی درباره شیوۀ جدید مدیریت و تولید در شرکت فرش آستان قدس رضوی ارائه کردند. به گفتۀ ایشان، این مجموعه در سالهای اخیر از حمایتهای گذشته برخوردار نبوده و مدیران و کارکنان آن کوشیدهاند با اتکا به توان خود، مسیر فعالیت را ادامه دهند. همچنین به وبسایت، کانال تلگرامی و صفحه اینستاگرامی شرکت، تنوع تولیدات و برونسپاری بخشی از سفارشهای بافت به مناطق دیگر اشاره کردند.در ادامه، گفتوگو به موضوع طراحی فرش پرداختند. ایشان توضیح دادند که بنا به درخواست حرم مطهر رضوی، طرحهای مورد استفاده تغییر نمیکند و همان نقشههای گذشته بار دیگر بافته میشوند. علت را جویا شدم. پاسخ دادند که هماهنگی بصری رواقها و ایوانها ایجاب میکند هنگام شستوشو یا تعویض فرشها، نمونهای با همان نقش، رنگ و ابعاد جایگزین شود تا انسجام فضایی مجموعه حفظ گردد. این استدلال، از منظر کارکردی، قابل تأمل و منطقی است.پس از این گفتوگو، نگاهی به وبسایت شرکت انداختم. بخشی از فرشهایی که درباره آنها توضیح داده شده بود، در سایت دیده میشد؛ اما بیشتر آنها فرشهای دست دوم بودند و از تولیدات نو، جز چند فرش کوچک، تابلوفرش ادعیه و تعدادی قاب کوچک یا گل فرش، اثر شاخصی به چشم نمیخورد؛ آثاری که از نظر طراحی، تازگی، هویت بصری و جذابیت هنری، انتظار مخاطب را برآورده نمیکنند.اما سخن اصلی همچنان باقی است.به گمان من، مسئلۀ اصلی این مجموعه، وفاداری به سنت نیست؛ بلکه تلقی نادرست از مفهوم سنت است. سنت یعنی تداوم همراه با آفرینش، نه تکرار بیپایان. اگر قرار بود میراث هنری ایران تنها با تکرار حفظ شود، امروز تفاوتی میان طرح و نقشمایههای سدهٔ ۶ق/۱۲م و آثار دوران معاصر وجود نداشت. آنچه این میراث را زنده و پویا نگاه داشته، جسارت هنرمندانی است که بیآنکه از اصالت فاصله بگیرند، راهی تازه گشودهاند.بر همین اساس، معتقدم این مجموعه در حوزۀ طراحی، بیش از آنکه رویکردی خلاقانه و جسور داشته باشد، به تکرار الگوهای آزمودهشده گرایش دارد؛ و برای این باور، دلیل دارم.کافی است در صحنهای حرم مطهر رضوی قدم بزنیم. از کاشیکاریهای دورۀ تیموری تا آثار عصر پهلوی، سیر تحول طراحی، ترکیببندی و رنگ بهروشنی دیده میشود. حتی در صحنهای احداثشده طی دهههای اخیر نیز تفاوت زبان طراحی و رنگآمیزی از دهۀ هفتاد تا اواخر دهۀ نود شمسی کاملاً مشهود است. این یعنی طراحان کاشی، با وجود پایبندی به سنت، ضرورت تحول و آفرینش را دریافتهاند. شاید بتوان به کیفیت طراحی، رنگبندی و ساخت بیشتر آثار جدید نقدهایی وارد کرد، اما اصل حرکت به سوی طراحی تازه، انکارناپذیر است.اکنون این پرسش مطرح میشود که چرا همین نگاه در شرکت فرش آستان قدس رضوی کمتر دیده میشود؟ مجموعهای که تنها چند صد متر با کارخانه کاشی رضوی فاصله دارد، چرا در زمینۀ طراحی همچنان با احتیاط گام برمیدارد و کمتر به خلق آثاری ماندگار و متناسب با نیاز و ذوق امروز میاندیشد؟ اگر حفظ یکپارچگی بصری رواقها و ایوانها، بازبافی نقشههای گذشته را ضروری میکند، آیا این ضرورت باید به تمامی تولیدات شرکت نیز تعمیم یابد؟ آیا نمیتوان در کنار حفظ فرشهای مورد نیاز حرم، عرصهای برای آفرینش طرحهای نو، فاخر و ماندگار گشود؟پ.ن. ۲:دربارۀ محصولاتی که با عنوان «گلفرش» عرضه میشوند نیز بد نیست مسئولان هنری این مجموعه، نگاهی به تولیدات سالهای اخیر قم داشته باشند. فرشهای کوچکبافتی که با رجشمار بالا و طراحی کامل، عملاً در جایگاه یک تابلوفرش اصیل قرار میگیرند. ارزش این آثار تنها در ظرافت بافت نیست، بلکه در کامل بودن طرح، کیفیت اجرا و هویت هنری آنهاست؛ ویژگیهایی که آنها را به گزینهای ارزشمند برای هدیه، مجموعهداری و آذینبخش دیوارها تبدیل کرده است.در مقابل، بسیاری از گلفرشهای تولیدی این مجموعه، دستکم از منظر طراحی و بافت، فاقد ظرافت، اصالت و ماندگاری لازم هستند. مگر آنکه هدف از تولید آنها صرفاً بهرهگیری از احساسات مذهبی زائران باشد؛ هدفی که حتی اگر از منظر اقتصادی توجیهپذیر باشد، از منظر هنر و میراث فرهنگی نیز نمیتواند اثری ماندگار و ارزشمند پدید آورد.@farsh_nevesht
پستهای تلگرام — farsh_nevesht
درجا زدن یا عقبگرد قصد ندارم درباره شباهت چشمگیر پوسترهای نمایشگاه فرش ۳۲ و ۳۳، یا تکرار همین الگو در دورههای پیشین صحبت کنم؛ چراکه این موضوع برای اهل فن بهروشنی قابل مشاهده است.اما پرسشی از رئیس محترم مرکز ملی فرش که دغدغه تحول در این صنعت را دارند، دارم: آیا شایسته است برای رویدادی با چنین اهمیتی، همچنان از افراد و الگوهای تکراری استفاده شود؟ آیا نمیتوان متفاوت اندیشید و زمینه را برای خلق ایدههایی تازه و رویکردهایی نو فراهم کرد؟اگرچه مسئول محترم روابط عمومی مرکز ملی فرش ایران توضیحات مفصلی درباره پوستر سیوسومین نمایشگاه ارائه کردهاند، اما در مواجهه با پوستر سیودوم، بخش مهمی از این توضیحات اعتبار و کارکرد خود را از دست میدهد؛ زیرا مخاطب پیش از هر توضیحی با تصویر مواجه میشود و آنچه میبیند، بیش از هر سخنی در ذهن او باقی میماند.این پوستر گواه آن است که اگرچه صندلی ریاست تغییر کرده و فرد دیگری مسئولیت مدیریت حوزه فرش را بر عهده گرفته است، اما در ساختار، نگاه و رویکردها تغییری رخ نداده است؛ افراد تغییر کردهاند، اما ساختار همچنان ناکارآمد و بر مدار گذشته حرکت میکند.@farsh_neveshtدرجا زدن یا عقبگرد قصد ندارم درباره شباهت چشمگیر پوسترهای نمایشگاه فرش ۳۲ و ۳۳، یا تکرار همین الگو در دورههای پیشین صحبت کنم؛ چراکه این موضوع برای اهل فن بهروشنی قابل مشاهده است.اما پرسشی از رئیس محترم مرکز ملی فرش که دغدغه تحول در این صنعت را دارند، دارم: آیا شایسته است برای رویدادی با چنین اهمیتی، همچنان از افراد و الگوهای تکراری استفاده شود؟ آیا نمیتوان متفاوت اندیشید و زمینه را برای خلق ایدههایی تازه و رویکردهایی نو فراهم کرد؟اگرچه مسئول محترم روابط عمومی مرکز ملی فرش ایران توضیحات مفصلی درباره پوستر سیوسومین نمایشگاه ارائه کردهاند، اما در مواجهه با پوستر سیودوم، بخش مهمی از این توضیحات اعتبار و کارکرد خود را از دست میدهد؛ زیرا مخاطب پیش از هر توضیحی با تصویر مواجه میشود و آنچه میبیند، بیش از هر سخنی در ذهن او باقی میماند.این پوستر گواه آن است که اگرچه صندلی ریاست تغییر کرده و فرد دیگری مسئولیت مدیریت حوزه فرش را بر عهده گرفته است، اما در ساختار، نگاه و رویکردها تغییری رخ نداده است؛ افراد تغییر کردهاند، اما ساختار همچنان ناکارآمد و بر مدار گذشته حرکت میکند.@farsh_nevesht
چماق برای کوچکترها، مدارا با بزرگترهاامروز خبر اقدام مرکز ملی فرش برای افزایش مهلت بازگرداندن ارز حاصل از صادرات فرش دستباف به ۱۵ ماه را خواندم. هرچند امیدوارم این گام فرجی برای فعالان این حوزه باشد، اما نکتهای اساسی خطاب به مسئولان بانک مرکزی باقی است.رقم صادرات فرش ایران در سال گذشته حدود ۳۸ میلیون دلار بود و اگر مجموع صادرات پنج سال اخیر را هم حساب کنیم، شاید به ۲۰۰ میلیون دلار نرسد. این در حالی است که طبق گزارشهای رسمی (از جمله گزارش رئیس کمیسیون اقتصادی مجلس)، از سال ۱۳۹۷ تاکنون حدود ۱۳۰ میلیارد دلار ارز صادراتی به کشور بازنگشته است!پرواضح است که این حجم عظیم از ارز بازنگشته، بههیچ وجه متعلق به صنایع خرد، هنری و سنتی مثل فرش نیست؛ دانهدرشتهایی هستند که با وجود بهرهمندی از رانتهای گوناگون، از رفع تعهد شانه خالی میکنند. اما تعجبآور است که بانک مرکزی بهجای آنها، با سیاستهای یکسانانگارانه و صلب، پا بر گلوی هنر-صنعت فرش گذاشته و زیان آن را به سفره بیش از یک میلیون بافنده و فعال این زنجیره تحمیل کرده است.این رویکرد، یک ناداواری آشکار در سیاستگذاری پولی را نشان میدهد. تسری دادن یک سیاست ناکارآمد به صنعت فرش دستباف (که مجموع صادرات سالانه آن حتی به یکدهم درصد این ارقام هم نمیرسد) حاصلی جز مسدود کردن مسیر تجار شناسنامهدار، سوق دادن تجارت به مسیرهای غیررسمی و در نهایت فلج کردن یک برند ملی نداشته است. قفل کردن تجارت خرد به پای بیانضباطی ارزی بزرگان، نمونه بارز «آتش زدن قیصریه به خاطر یک دستمال» است.@farsh_nevesht
امان از روز بی رویا....@farsh_nevesht
لاله سرخگاهی در میان آثار هنری همسایگان ایران، با تزییناتی مواجه میشوم که تماشای آنها برایم لذتی خاص دارد؛ آثاری که گاه احساس میکنم از نظر ظرافت و کیفیت اجرا، نمونه مشابهشان را در آثار ایرانی کمتر میتوان یافت.این قاب کاشی متعلق به چینلی مسجد در استانبول است. رنگبندی آن، سبک سفالینههای باشکوه ایزنیک را در ذهن تداعی میکند و گلهای شاهعباسی و برگهای کنگریِ آن نیز شباهتهایی آشکار با آثار دوره صفوی ایران و هند گورکانی دارند.بااینحال، هنرمند عثمانی با ابتکاری ظریف و در عین حال جذاب، اثر را از نمونههای مشابه متمایز کرده و هویتی مستقل به آن بخشیده است: استفاده از گلهای لالهٔ سرخرنگ برای تزیین فضای درون برگهای کنگری.به نظر من، ظرافت و دقت اجرای این اثر، در برخی جنبهها حتی فراتر از نمونههای مشابه در مساجد عصر صفوی اصفهان است؛ نکتهای که بار دیگر نشان میدهد هنرمندان عثمانی، در مواجهه با الگوها و عناصر تزیینی مشترک جهان اسلام، چگونه توانستهاند با خلاقیت و ذوق بصری خود، زبان هنری مستقلی بیافرینند.@farsh_neveshtلاله سرخگاهی در میان آثار هنری همسایگان ایران، با تزییناتی مواجه میشوم که تماشای آنها برایم لذتی خاص دارد؛ آثاری که گاه احساس میکنم از نظر ظرافت و کیفیت اجرا، نمونه مشابهشان را در آثار ایرانی کمتر میتوان یافت.این قاب کاشی متعلق به چینلی مسجد در استانبول است. رنگبندی آن، سبک سفالینههای باشکوه ایزنیک را در ذهن تداعی میکند و گلهای شاهعباسی و برگهای کنگریِ آن نیز شباهتهایی آشکار با آثار دوره صفوی ایران و هند گورکانی دارند.بااینحال، هنرمند عثمانی با ابتکاری ظریف و در عین حال جذاب، اثر را از نمونههای مشابه متمایز کرده و هویتی مستقل به آن بخشیده است: استفاده از گلهای لالهٔ سرخرنگ برای تزیین فضای درون برگهای کنگری.به نظر من، ظرافت و دقت اجرای این اثر، در برخی جنبهها حتی فراتر از نمونههای مشابه در مساجد عصر صفوی اصفهان است؛ نکتهای که بار دیگر نشان میدهد هنرمندان عثمانی، در مواجهه با الگوها و عناصر تزیینی مشترک جهان اسلام، چگونه توانستهاند با خلاقیت و ذوق بصری خود، زبان هنری مستقلی بیافرینند.@farsh_nevesht
سیاهکاری یا سیاهلشکر...استاد فرمودهاند: «نباید اجازه داد آخرین دارهای قالی خاموش شوند.»حال راهکارشان چیست؟«حضور پررنگ مردم در نمایشگاه فرش تهران و حمایت از بافندگان.»نخست آنکه اگر اوضاع فرش ایران به جایی رسیده است که تنها چند دار قالی باقی مانده، شاید بهتر باشد بگذاریم در این دمِ آخر، آسوده باشند و بیش از این کاری به کارشان نداشته باشیم!دوم آنکه فرض کنیم مردم میلیونی در نمایشگاه فرش تهران حاضر شوند؛ وقتی توان و قدرت خرید ندارند، این حضور چه سودی برای فرش ایران و بافندگان آن خواهد داشت؟مسئله فرش ایران با حضور تماشاگر و سیاهلشکر در نمایشگاه حل نمیشود. راهکار درست را هم بازاریان میدانند، هم مرکز ملی فرش ایران و هم تمام کسانی که سالها در این حرفه استخوان خرد کردهاند. مشکلات فرش ایران را نمیتوان با چند جمله شعاری و توصیههای مضحک برطرف کرد.شاید سکوت، بهجای بیان سخنان سطحی، ارزشمندتر باشد؛ زیرا سخنان شعاری، پیش از آنکه مشکلی را حل کنند، از اعتبار و جایگاه گوینده میکاهند.@farsh_nevesht
👆👆👆محراب چینلی مسجدبرخی از قالیهای سجادهای که در سدههای ۱۸ و ۱۹ م/۱۲ و ۱۳ق در نواحی مختلف آناتولی بافته شدهاند، دارای طاق محرابی با ساختاری پلکانی هستند. این الگوی پلکانی را میتوان یکی از ویژگیهای قابلتوجه قالیهای محرابی آناتولی دانست؛ درحالیکه در نمونههای ایرانی و هندی هم دوره با این آثار، طاق محراب معمولاً بهصورت بند اسلیمی ساده یا مضرس اجرا میشود.همیشه برایم این پرسش مطرح بود که عثمانیها چگونه از قوسهای ساده و متعارف به چنین فرم پلکانیای در طاق محراب رسیدند. امروز، با دیدن محراب زیبای مسجد چینلی (Cinili Mosque) در استانبول، شاید بتوان سرنخ این تحول را در معماری و هنر کاشیکاری عثمانی جستوجو کرد.این مسجد در میانه سده ۱۷ م/۱۱ ق، به حمایت کوسم سلطان (Kösem Sultan)، مشهور به ماهپیکر سلطان، در استانبول ساخته شد. محراب آن را میتوان یکی از نمونههای شاخص هنر عثمانی دانست؛ محرابی که تزیینات و برخی نقوش آن، اشتراکات قابلتوجهی با هنر ایرانی دارد. بااینحال، آنچه بیش از همه توجه مرا جلب میکند، فرم پلکانی طاق محراب است؛ فرمی که میتوان آن را از نمونههای شاخص معماری و تزیینی مؤثر بر شکلگیری الگوی طاق محراب پلکانی در قالیهای محرابی آناتولی در دورههای بعد دانست.نمونهای از این ساختار را میتوان در سجادهای متعلق به سده ۱۹ م/۱۳ ق، بافت مُجور (Mücür)، مشاهده کرد که امروزه در موزه متروپولیتن نیویورک نگهداری میشود. فرم پلکانی طاق محراب در این سجاده، شباهت قابلتوجهی با ساختار محراب مسجد چینلی دارد و میتواند در بررسی روند شکلگیری و تداوم این الگو در قالیهای محرابی آناتولی مورد توجه قرار گیرد.پ.ن: بنا بر نوشتههای ویکی پدیا، از جمله موقوفات این مسجد، بویوک والدهخان/ The Büyük Valide Han به معنای «کاروانسرای بزرگ مادر سلطان» است. بنا بر یادداشتهای سیسیل ادواردز این سرا یکی از مقاصد صادراتی تجار تبریز برای ارسال فرشهای ایرانی به اروپا در سده ۱۹م/۱۳ق بوده است.@farsh_nevesht