آیا «دیگری» دوزخ است؟ 📝محمدرضا لبیبمعمولا عبارت معروف «دیگری، دوزخ است» به عنوان موضعِ ژانپل سارت…
انتشار: 2026/07/27 20:33 UTCدریافت: 2026/08/12 12:58 UTCآخرین مشاهده: 2026/08/12 12:58 UTC
آیا «دیگری» دوزخ است؟ 📝محمدرضا لبیبمعمولا عبارت معروف «دیگری، دوزخ است» به عنوان موضعِ ژانپل سارتر در قبال دیگری مطرح میشود. باید گفت که خلاف تصور رایج، این عبارت در اثر مهم فلسفیِ وی یعنی هستی و نیستی نیامده، بلکه جملهای است که سارتر آن را با صدای یکی از شخصیتهای نمایشنامهٔ خروج ممنوع (که در ایران ترجمههای متعددی از آن به چاپ رسیدهاست) طرح میکند. در این نمایشنامهٔ تکپردهای، سه شخصیتِ گارسَن، اینِس و استل که بهتازگی مردهاند، در اتاقی بسته و بیپنجره، بدون آینه و بدون امکان خواب یا پلکزدن، برای همیشه با یکدیگر محبوس میشوند. آنها بهتدریج درمییابند که دوزخ آنها نه دست و پنجه نرم کردن با شکنجهگرانی با ابزارهای مرسومِ شکنجه است که شکنجۀ اصلی تحملِ حضورِ دائمی و آزاردهندۀ دیگری است که از قضا این حضور آینهوار است و میتوان گفت ماحصلِ انعکاس خود است. در این نمایشنامه، هر یک از سه نفر آینه و داورِ دیگری است و از آنجا که در اتاق آینهای وجود ندارد، هر شخص تنها از طریق نگاه و داوریِ دو نفرِ دیگر میتواند خود را ببیند. گارسَن، در واپسین لحظات نمایش، جمله را چنین بیان میکند: نیازی به میلههای داغ نیست؛ دوزخ همان دیگراناند.خودِ سارتر در گفتوگویی که پیش از انتشار ضبط صوتیِ نمایش در سال ۱۹۶۵ ارائه کرد، تصریح کرد که این جمله «همواره بد فهمیده شده است»؛ به گفتهٔ او، مقصودش این نبود که روابط با دیگران فینفسه دوزخی است، بلکه این بود که وقتی رابطهٔ من با دیگری «مخدوش» باشد یعنی بهجای بازشناسیِ متقابلِ آزادی، به کشمکش برای تصاحب یا کنترلِ نگاهِ یکدیگر بدل شود آنگاه دیگری میتواند به دوزخ من بدل شود. شماری از شارحان نیز بر این نکته تأکید کردهاند که این عبارت را نباید بهعنوان دکترینی کلی دربارهٔ ذاتِ روابط انسانی از نگاه سارتر خواند. این تفسیر با آنچه سارتر در فصل «روابط عینی با دیگری» در هستی و نیستی آورده هم همخوان است، آنجا که مینویسد «تعارض، معنای اصیلِ هستی برای دیگری است» اما در همان اثر، در یادداشتی پایانی، امکانِ نوعی «اخلاقِ رهایی» را نیز از رهگذر آنچه او «دگرگونیِ رادیکال» مینامد، یعنی گذار از بدايمانی به اصالت باز میگذارد. از آنجا که آگاهیِ «من» به تعبیر سارتر، هرگز نمیتواند مستقیماً به خودش بازگردد و خود را بهطور کامل بشناسد، آگاهی از خویشتن همواره وابسته به میانجیگریِ دیگری است. در این تلقی من تنها از طریق نگاه و داوریِ دیگری است که خود را بهمثابهٔ ابژهای معین با صفاتی ثابت مانند بزدل، خیانتکار یا فرومایه بازمییابم. گارسَن در نمایشنامه دقیقاً در همین وضعیت گرفتار است: او آرزو دارد اینِس و استل او را «شجاع» بدانند، اما از آنجا که دیگر مرده و فرصتِ تغییرِ کنشهایش را ندارد، محکوم است تا ابد در همان تصویری که دیگری از او ساخته محبوس بماند، بیآنکه بتواند آن را اصلاح یا انکار کند.. شاید بتوان گفت که مرادِ سارتر از گزارۀ «دیگری، دوزخ است» گزارهای مشروط است، نه مطلق به این معنا که دیگری تنها زمانی دوزخ میشود که فرد در وابستگیِ کامل به داوریِ او گرفتار آید و از بازتعریفِ خویش از طریقِ کنشِ آزادِ خود بازبماند. وضعیتی که سارتر آن را نمونهٔ نمایشیِ «بدايمانی» و ناتوانی از پذیرشِ مسئولیتِ هستیِ آزاد میداند.@Dialogeschool@bashgahandishe
تاریخچه بازدید مشاهدهشده
حدود 2 بازدید تازه در ساعت در این نمونهپستهای تلگرام — باشگاه اندیشه
🔹بازسازی معرفت دینی و چالشهای جهان جدید🎙 با حضورِ دکتر سید جواد میری📅 چهارشنبه ۲۱ مرداد ۱۴۰۵ ساعت ۱۷بازسازی معرفت دینی و چالشهای جهان جدید چالشهای معرفتی در جهان معاصر و نسبت آن با دین و معرفت دینی یکی از بنیانهای چالشی در سپهر اندیشه اسلامی بوده و هست. این چالشها به ظهور مفاهیمی چون معرفت سکولار، معرفت عرفی و معرفت دینی منجر شده است و معماران این اندیشهها چنین میپندارند که یا باید پیرو این باشیم یا پیرو آن و هیچگونه پیوندی میان این پارادایمها قابل تصور نیست. در میانه چنین چالشهایی چه باید کرد و آینده چه امکانهایی پیش روی ما گشوده است؟به مناسبت رحلت پیامبر اکرم (ص) و شهادت امام رضا(ع)📍 خیابان انقلاب خیابان وصال شیرازی کوچه نایبی پلاک ۲۳ باشگاه اندیشه@bashgahandishe
دربارهٔ نشستِمحمدی دیگر؛درنگی در روایت سیدمرتضی جزایری از تاریخ صدر اسلامچرا حسین (علیهالسّلام) از مدینه و مکّه بیرون آمد؟ چرا او در عاشورای ۶۱ هجری قمری در کربلا کشته شد؟این پرسش به اندازهی پاسخی که میتوان به آن داد، بزرگ است. بزرگ است به اندازهی آن کسی که از مدینه و مکّه بیرون آمد، و در عاشورای ۶۱ هجری قمری در کربلا کشته شد.پس از شهادت محمّد (صلّیاللهعلیهوآله) همهی کسانی که به زبان، نه به قلب، به او ایمان آورده بودند، از طریقتی که او عرضه کرده بود، بازگشتند.این فاصله، با جلوگیری از ثبت و جمعآوریِ گفتههای وی؛ با آغاز غارات و فتوحات؛ با نهادینهشدن خشونت و آدمکشی و تبعید؛ با تصدّی مناصب از سوی کسانی که تا سالهای آخر حیات وی با او جنگیده بودند؛ با پروبالدادن به تازهمسلمانانی که راست و دروغ را به یکدیگر میآمیختند؛ با حلالکردن حرامهای او و حرامکردن حلالهای وی؛ با تغییر معنای خدا، آخرت، وحی، اسلام و ایمان؛ و در یک کلمه: با «قلب اسلام»؛ سال به سال بیشتر و بیشتر میشد.سال ۶۱ هجری قمری، هنگامهی فریاد و بیداری است. سال کشیدنِ رقم بطلان بر همهی تحریفها و انحرافها از سنّت محمّد (صلّیاللهعلیهوآله).«قلب اسلام» برخاست؛ وارث ابراهیم و موسی و عیسی؛ زادهی اصلاب شامخه و ارحام مطهّره. خیزشی برای رهاییبخشیدن بندگان خدا از جهالت و حیرت ضلالت.جهل به چه؟رهایی از چه؟چه از میان رفته بود؟حسین (علیهالسّلام) عصارهی چه بود؟سیّدمرتضی جزایری با ما سخن خواهد گفت...🗓 دوشنبه ۱۹ مرداد ۱۴۰۵🕓 ساعت ۱۶@bashgahandishe
.گفتوگوی سوگوارانسال هجدهم | نشست هفتممحمدی دیگردرنگی در روایت سیدمرتضی جزایری از تاریخ صدر اسلامبا حضورِآرشام زادهعبداللهیچکیده نشست را اینجا بخوانید.🗓 دوشنبه ۱۹ مرداد ۱۴۰۵🕓 ساعت ۱۶خیابان انقلاب، خیابان وصال شیرازی، کوچه نایبی، پلاک ۲۳@bashgahandishe
پوشه شنیداری نشستی دربارهٔ کتاب«از رنجی که نیست؛ عدمیانگاریِ شر از فیثاغورس تا فخر رازی» با حضورِ علی نیکزاد (مولف)، ایرج آذرافزا، سینا سالاری، محمدرضا معینی (دبیر مدرسهٔ مطالعات دین باشگاه اندیشه)همکاریِ مدرسهٔ مطالعات دین باشگاه اندیشه با نشر طهشنبه، ۳ مرداد ۱۴۰۵00:25 محمدرضا معینی02:25 علی نیکزاد16:30 ایرج آذرفزا46:45 سینا سالاری01:09:50 پرسش و پاسخ@diinschool@tahabooks@bashgahandishe
مدرسه مطالعات مدرنیته و نقد متافیزیک باشگاه اندیشه برگزار میکند: 📚 فلسفهٔ تحلیلی؛ از ریشهها تا پیامدها فصل اول: سرآغاز فلسفهٔ تحلیلی با تدریس دکتر ایمان همتی 🔹 ۵ جلسه 🔹 چهارشنبهها، ساعت ۲۰ 🔹 بهصورت برخط (آنلاین) 🔹 شروع دوره: هفته دوم تیر۱۴۰۵ 🔹 شهریه:…مدرسه مطالعات مدرنیته و نقد متافیزیک باشگاه اندیشه برگزار میکند:📚 فلسفهٔ تحلیلی؛ از ریشهها تا پیامدهافصل دوم: فلسفهٔ فرگهبا تدریس دکتر ایمان همتی🔹 ۵ جلسه🔹 چهارشنبهها، ساعت ۲۰🔹 بهصورت برخط (آنلاین)🔹 طول دوره: مرداد و شهریور ۱۴۰۵🔹 شهریه: یک میلیون و پانصد هزار تومان اطلاعات تکمیلی درباره دوره را اینجا بخوانید.📞 جهت ثبتنام و دریافت اطلاعات بیشتر، با این اکانت در ارتباط باشید:@bashgahandisheschools#فلسفه_تحلیلی #باشگاه_اندیشه #مدرسه_مطالعات_مدرنیته #دکتر_ایمان_همتی #فلسفه #دوره_آموزشی #آنلاین #اندیشه_معاصر@bashgahandishe
.گفتوگوی سوگوارانسال هجدهم | نشست ششمغلامحسین ساعدی و "رمان مقتل"با حضورِ سیدجواد میری🗓 دوشنبه ۱۲ مرداد ۱۴۰۵🕓 ساعت ۱۷:۳۰یکی از پرسشهایی که همواره مطرح میشود این است که چرا "چپها" در ایران مفاهیم دینی و علیالخصوص شیعی را مورد بازخوانی و تفسیر قرار دادهاند حال آنکه خود هیچ باوری به دین و مذهب نداشتند؟ این پرسش مهمی است که نیاز به تامل درباره آن داریم. زیرا اگر در بستر عالمیت جدید از بازخوانی مفاهیم دینی در مدل چپ جهانی عدول کنیم بیش از دو آلترناتیو نخواهیم داشت یا گرفتار تفاسیر "راست افراطی" خواهیم شد و یا دچار خوانشهای "عرفانی" میشویم. در این نشست من رمان مقتل غلامحسین ساعدی را به عنوان یک مدل مورد بازخوانی قرار خواهم داد.@bashgahandishe
