روشن خیاویبنا به درخواست یکی از عزیزان- آگاهی های مختصر و فشرده ای در مورد زبان ترکی «قیپچاقی»برگرف…

روشن خیاویبنا به درخواست یکی از عزیزان- آگاهی های مختصر و فشرده ای در مورد زبان ترکی «قیپچاقی»برگرفته ار «فرهنگ ساوالان»، مجلد:  (ت-T) ترکی قیپچاقی:Qıpçaq türkcəsi-قپچاق تورکجه‌سیترکی قیپچاقی یکی از شاخه‌های بزرگ زبان‌های ترکی است که در دورهی میانه (سده‌های ۱۱ تا ۱۵ میلادی) در دشت‌های پهناور اوراسیا گسترش یافت. نام آن از قوم قیپچاق (Qıpçaq / Kipchak) گرفته شده است؛ قومی کوچ‌نشین که در منابع اسلامی و روسی با نام‌های قبچاق، کومان (Cuman)، پولوتسی (Polovets) نیز شناخته می‌شوند.مرکز تاریخی این زبان، دشت قبچاق (Dasht-i Qıpçaq) بود؛ یعنی پهنه‌ای وسیع از آسیای مرکزی تا اروپای شرقی. گسترهی تاریخی ترکی قیپچاق:ترکی قیپچاق در سرزمین‌های زیر رواج داشت:۱- دشت قپچاق غربی:شامل:جنوب روسیهی امروزیاوکرایناستپ‌های شمال دریای سیاهشبه‌جزیرهی کریمهدر این منطقه زبان کومان ـ قیپچاق شکل گرفت.اثر مهم:Codex Cumanicus-(فرهنگ کومانی ـ لاتینی ـ فارسی، سدهی ۱۳–۱۴ میلادی) ۲- آسیای مرکزی:شامل:قزاقستان امروزیبخش‌هایی از قرقیزستانازبکستان شمالیقره‌قالپاقستاندر این منطقه شاخه‌های شرقی قیپچاق پدید آمدند. ۳- حوزهی اردوی زرین (آلتین اردو):در سده‌های ۱۳ و ۱۴ میلادی، زبان اداری و ادبی حکومت:آلتین اردو (Golden Horde) بود.-این زبان پایهی بسیاری از زبان‌های قیپچاقی امروز شد. ۴- مصر و شام (قیپچاق مملوکی)گروه‌هایی از قیپچاق‌ها در سپاه مملوکان مصر وارد شدند.در مصر زبان قیپچاقی به زبان نظامی و ادبی تبدیل شد.آثار:Kitāb al-Idrāk li-lisān al-Atrāk: کتاب الادراک للشان الاتراک،نویسنده: ابن مهنا- و فرهنگ‌های قیپچاقی ـ عربی.زبان‌های امروزی وابسته به شاخهی قیپچاق:امروزه ترکی قیپچاق شامل این زبان‌هاست:۱- قزاقی- Qazaq tiliسرزمین:قزاقستان، بخش‌هایی از چین (ایلی)، مغولستان غربی، روسیه ۲. قرقیزی Qırğız tili -سرزمین:قرقیزستان، شرق تاجیکستان، مناطق کوهستانی پامیر ۳. تاتاری- Tatar teleسرزمین:جمهوری تاتارستان روسیه، ولگا و اورال ۴- باشقیریBaşqort teleسرزمین: باشقیرستان، جنوب اورال ۵- قره‌قالپاقیQaraqalpaq tiliسرزمین: قره‌قالپاقستان (ازبکستان) ۶- نوغاییNoğay tiliسرزمین:قفقاز شمالی، داغستان، استاوروپول۷- کوموکیQumuq tiliسرزمین: داغستان ۸- قره‌چای ـ بالکاریQaraçay-Malqar tiliسرزمین: قفقاز شمالی، قره‌چای و بالکار ۹- کریمه‌ای تاتاریQırım Tatar tiliسرزمین: کریمه، جوامع مهاجر کریمه‌ای جایگاه زبان‌شناختی:خانوادهی ترکی:ترکی←ترکی میانه←قیپچاقیتقسیم اصلی:1-قیپچاق ـ بولغاری2-تاتاری، باشقیری3-قیپچاق ـ نوغایی4-قزاقی، قره‌قالپاقی، نوغایی)   -4 قیپچاق ـ کومانی-(قرقیزی، کوموکی، قره‌چای ـ بالکار، کریمه‌ای تاتاری) ویژگی‌های زبانی قیپچاقی:حفظ بسیاری از ویژگی‌های ترکی باستانتغییر برخی آواها:ترکی اوغوز:  داغ → dağقیپچاقی:  تاو / tauنمونه:ترکی:  dağ آذربایجانی:قزاقی:тау (tau)جمع‌بندی:ترکی قیپچاقی میراث زبانی قوم‌های استپی شمال آسیای مرکزی و اروپای شرقی است. گسترهی تاریخی آن از دریای سیاه تا آلتایی و از ولگا تا مصر مملوک امتداد داشت. امروزه مهم‌ترین بازماندگان آن:«قزاقی، قرقیزی، تاتاری، باشقیری، قره‌قالپاقی، نوغایی، کوموکی، قره‌چای ـ بالکاری و کریمه‌ای تاتاری» هستند.از دیدگاه تاریخی، قیپچاقی یکی از سه ستون بزرگ زبان‌های ترکی میانه در کنار اوغوزی و قارلوقی است.                                                           https://t.me/Adabiyyatsevanlar