«البته» و ابهامی در فرهنگ‌های فارسی «البته» واحد واژگانی عربی‌تباری است که در اصل متشکل است از دو ج…

«سنده» و نقش آن در مشاعرهٔ لغوی و طب سنتیشادروان حسن کامشاد در جلد نخست از کتاب خواندنی‌اش، حدیث نفس، می‌نویسد:از شاهرخ [مسکوب] شنیدم شبی با هوشنگ مافی و ادیب‌سلطانی برای شام به هتل دربند می‌روند.حافظهٔ هوشنگ عجیب بود. فرهنگ جیبی آکسفورد را، واژه‌به‌واژه، از ابتدا تا انتها، از بر کرده بود. از معلومات انگلیسی‌اش پیوسته به‌حق به خود می‌بالید.ادیب‌سلطانی نزد کسانی که او را می‌شناسند اعجوبهٔ زبان است. در چندین زبان اروپایی تبحر دارد؛ آلمانی، فرانسوی و انگلیسی را به‌حد کمال می‌داند.آن شب میان این دو موجود استثنایی بحث واژگان انگلیسی، نوعی مسابقه یا مشاعرهٔ لغوی، درمی‌گیرد. مدتی طولانی یکی لغتی دشوار می‌پرسد، دیگری پاسخی به‌هنجار می‌دهد.سرانجام مافی به‌شیطنت سؤال می‌کند: «سنده‌سلام را به انگلیسی چه می‌گویند؟»ادیبِ بانزاکتِ مبادی آداب جا می‌خورد: «چرا مزخرف می‌گویی؟»مافی اصرار می‌ورزد و پس از مقداری مسخرگی، پیروزمندانه می‌گوید: «سنده‌سلام (گل‌مژه) به انگلیسی می‌شود sty، بی‌سواد!»ادیب که آن شب میزبان بود به‌قهر از رستوران می‌رود. شاهرخ و مافی وقتی به خود می‌آیند می‌بینند وجه کافی برای پرداخت صورت‌حساب همراه ندارند. ناگزیر فولکس واگن مافی را وثیقه می‌گذارند و پیاده به شهر برمی‌گردند!این را که خواندم نظرم به واژهٔ «سنده‌سلام» جلب شد. جسارت است ــ‌اجلّکم الله‌ــ «سنده» که به‌تعبیر دهخدا «سرگین آدمی که ستبر و گنده و سخت باشد» است؛ حالا چرا باید به آن سلام کرد؟پاسخ را جعفر شهری در جلد پنجم از کتاب تاریخ اجتماعی تهران در قرن سیزدهم، ذیل مطلبی با عنوان «دواها و دعاهای متداول برای امراض» این‌طور نقل می‌کند:جوش و ثبورِ* چشم به‌نام «سنده‌سلام» را صبحِ تاریک و روشن، پیش از آنکه به کسی سلام کرده باشد، به مَوال رفته چشم به چالهٔ نشیمن ــ‌که اگر در آن نجاست باشد به‌مراتب بهتر است‌ــ انداخته بگوید:سنده سلامت می‌کنمخودم رو غلامت می‌کنماگه چشم من رو خوب نکنیهپول‌هپانت می‌کنمو تا سه روز ادامه بدهد.خلاصه که آشنایی با این‌جور واژه‌ها و معنایشان هیچ خاصیتی هم اگر نداشته باشد، لااقل به کار کل‌کل لغوی و مفاخره می‌آید.ـــــــــــــــــــ*قاعدتاً «ثبور» نیست، بلکه «بُثور» است، یعنی تاول و جوش چرکی، اما در اصل کتاب و در پیکرهٔ فرهنگستان همان «ثبور» آمده است که معنای دیگری دارد.🔗@virastarbashi

نقطه‌گذاری اَشرافدر این روزها بزرگ‌زاده‌ای خرقه‌ای به درویشی داد. مگر طاعنان خبر این واقعه را به سمع پدرش رسانیدند. با پسر در این باب عتاب می‌کرد.پسر گفت: «در کتابی خواندم که هرکه بزرگی خواهد باید هرچه دارد ایثار کند؛ من بدان هوس این خرقه را ایثار کردم.»پدر گفت: «ای ابله، غلط در لفظ ایثار کرده‌ای که به‌تصحیف خوانده‌ای. بزرگان گفته‌اند هرکه بزرگی خواهد باید هرچه دارد انبار کند تا بدان عزیز باشد. نبینی که اکنون همه بزرگان انبارداری می‌کنند؟»اخلاق الاشراف، عبید زاکانی🔗 @virastarbashi

«البته» و ابهامی در فرهنگ‌های فارسی«البته» واحد واژگانی عربی‌تباری است که در اصل متشکل است از دو جزء: «الـ» و «بَتَّة».در عربی جزء دوم را به‌تنهایی هم به کار می‌برند:اَلبَتَّةَ: يُقال: لا أَفعَلُهُ بَتَّةً، وَلا أَفعَلُهُ ٱلبَتَّةَ: قَطعًا لا رَجعَةَ فيه (وسط).پس در عربی، «بَتَّة» یا «اَلبَتَّة» به‌معنای «قطعاً» یا «هرگز» است.در فرهنگ‌های فارسی هم همین معانی آمده است:قطعاً، جزماً، مسلماً؛ به‌هیچ‌وجه، ابداً، هرگز(لغت‌نامۀ دهخدا)بدون تردید، قطعاً؛ به‌هیچ‌وجه، اصلاً(فرهنگ بزرگ سخن)کلمه‌ای است که برای تأکید استعمال می‌شود، یعنی به‌طور قطع و یقین، همانا، هرآینه(فرهنگ فارسی عمید)اما این واژه ظاهراً در فارسی معنای دیگری هم یافته که به آن نقشی در ردیف «اما» و «لکن» داده است.این جمله‌ها را ببینید:«البته این را هم بگویم که شما هم بی‌تقصیر نیستید.»«دوست دارم با من بیایی، البته نه اینکه زورت کنم.»در این‌جور جملات «البته» نه برای رساندن معنای قطعیت یا تأکید، بلکه برای تعدیل سخن پیشین (به‌تعبیر قدما، نوعی استدراک) به کار رفته است، و این معنا ــ‌تا جایی که من در فرهنگ‌های فارسی گشتم‌ــ از چشم فرهنگ‌نویسان دور مانده است.(در زمان نگارش این مطلب، سامانهٔ فرهنگ جامع زبان فارسی در دسترس نبود تا بتوانم در مدخل‌های چاپ‌نشده بررسی کنم.)ـــــــــــــــــبرای اهل‌تحقیق: این گسترش معنایی را شاید بتوان با دستوری‌شدگی (grammaticalization) توجیه کرد. نیز به‌احتمال بتوان گفت «البته» در این معنا نشانگر گفتمان (discourse marker) شده است. (به‌نظرم ارزش پژوهش بیشتر را دارد.)برای اهل‌دقت: بر سر اینکه همزه در «البتة» همزۀ قطع است یا وصل میان علما اختلاف است، اما ظاهراً وصل‌دانستن آن ارجح باشد. (بنگرید به اینجا.) «ة» در «بتة» را هم نشانگر مصدر مره گفته‌اند.🔗 @virastarbashi

به یاد خانم شعربافبچه‌تر که بودم، در خانهٔ پدری همسایه‌ای داشتیم به نام خانم «شعرباف». خدایش بیامرزد. من در عالم بچگی برایش غصه می‌خوردم که احتمالاً اجداد این بنده‌خدا آن‌قدر شعرهای دری‌وری از خودشان بافته‌اند که آخرالامر این اسم رویشان مانده.بعدتر که یک کَمکی عربی خواندم، دانستم که «شَعر» یعنی مو. خیالم راحت شد که از قرار، اجداد خانم شعرباف آرایشگری چیزی بوده‌اند و لابد چون موهای مردم را خوب می‌بافته‌اند به این حرفه مشهور شده‌اند.باز که کمی گذشت، «شعرباف» را در متنی به معنای بافندهٔ پارچه‌های نفیس ابریشمی و زربافت دیدم...و دانستم که آن‌قدرها هم نباید به حال مردم غصه خورد.🔗 @virastarbashi

ریشه‌شناسی زن‌ستیزانهلغوی مشهور سده‌های هشتم و نهم، مجدالدین شیرازی فیروزآبادی، فرهنگی دارد که برای خیلی از ما آشناست: القاموس المحيط.پریروز داشتم مطلبی می‌خواندم، دیدم معنای واژهٔ «زندیق» را از این فرهنگ آورده است:مَن لا يُؤمِنُ بِٱلآخِرَةِ وَبِٱلرُّبوبيَّة، أَو مَن يُبطِنُ ٱلكُفرَ وَيُظهِرُ ٱلإيمانیعنی کسی که به آخرت و به ربوبیت خدا باورمند نیست، یا کسی که در باطن کافر است اما اظهار ایمان می‌کند (همان منافق).تا اینجا قابل‌قبول بود. مسئله از آنجایی آغاز شد که فیروزآبادی رفت سراغ ریشه‌شناسی:أَو هُوَ مُعَرَّبُ زَن دين، أَي دينِ ٱلمَرأَةاو این واژه را معرب «زن‌دین» دانسته، یعنی ــ‌خیلی ببخشید‌ــ آن کفر و دورویی‌ای که گفتیم چیزی نیست جز دین و آیین خانم‌ها!معلوم نیست فیروزآبادی این حرف را از کجا آورده است. تا جایی که من گشتم، کسی پیش از او چنین حدسی نزده و بعد از او هم ندیدم کسی این حرف را گردن گرفته باشد.این مثال و مثالی که دوست محققم، سجاد سرگلی، پیش‌تر آن را یافته بود (اینجا) یا این دو مثال از جناب صفرزادهٔ گرامی (اینجا و اینجا) می‌تواند سرنخی باشد برای پژوهشی گسترده‌تر: نقد ریشه‌شناختی واژه‌های معرب از فارسی در فرهنگ‌های عربی.کاش دانشجوی باهمتی آستین بالا بزند و، به‌قول یکی از استادان، به‌جای تصحیح دیوان پشم‌الدین بلبلی ــ‌که البته در جای خود ارزشمند است!‌ــ فرهنگ‌های عربی را از این منظر نقد کند.ـــــــــــــــــــــپی‌نوشت: همکار پرتلاشم، علی‌رضا نیکزاد، تعدادی از این‌جور ریشه‌شناسی‌ها را در کتابی زیر عنوان فرهنگ کوچک ریشه‌شناسی عامیانه گرد آورده است. بعضی مدخل‌های این فرهنگ مصداق اتَم و اکمل طنز هستند و نشانگر ذهن جویا و جوّال ما ایرانی‌ها.البته این سرگرمی، یعنی ریشه‌شناسی عامیانه (folk etymology)، اختصاص به ما ندارد و خیلی‌ها را در سراسر دنیا به خود مشغول کرده است.🔗 @virastarbashi

خداحافظی با نقش مترجمهشدار: اگر مترجم هستید یا دوست دارید باشید، این یادداشت ممکن است به‌قول امروزی‌ها به شما «حس ناکافی‌بودن» بدهد. به خود من که چنین حسی داد.ـــــــــــــــــــــیکتصور کنید درخشان‌ترین ترجمه‌ها از دریابندری و قاضی و حبیبی و دیگران را جمع کنیم و همراه با متن اصلی در اختیار هوش مصنوعی بگذاریم.در مرحلهٔ بعد، پرامپت یا فرمانی بنویسیم که براساس آن، هوش مصنوعی با مقابلهٔ ترجمه‌ها با متن اصلی، تمام شگردهای سبکی و به‌طور کلی زبان‌ورزانهٔ این غول‌ها را استخراج و در خود ثبت کند.سپس متنی به زبان اصلی در اختیارش بگذاریم و بگوییم آن را با به‌کارگیری سبک دریابندری یا قاضی یا اصلاً با سبکی ترکیبی و براساس بهترین انتخاب در هر موقعیت ترجمه کند.شدنی نیست؟ قطعاً هست. امروز هم نباشد، فردا می‌شود.خطاهایش زیاد است؟ امروز شاید، فردا نه.دوهمین دیگر. این به‌نظر من یعنی پایان عصر مترجمی به‌معنای زبان‌دانیِ صِرف.به‌عبارت دیگر، صِرفِ برگرداندن متن از زبانی به زبان دیگر عملاً مزیت خود را از دست داده است عزیزان. به‌زودی کمتر کسی خواهد توانست خود را «مترجم» معرفی کند، مگر آنکه این کلمه دیگر آن معنای آشنای پیشین را ندهد.سهچاره چیست؟ به‌نظر من هم‌زمان باید دو کار کرد (لطفاً نپرسید چگونه چون نمی‌دانم):۱. هوش مصنوعی را باید از رقیب به دستیار تبدیل کرد؛۲. به‌سراغ ارزش‌های کمیابی رفت که ترجمه را به امری فراتر از تغییر زبان یک متن تبدیل می‌کند.چهارتصور می‌کنم به‌زودی با چنین انتخابی مواجه شویم: کتابی را بخریم و بخوانیم کههوش مصنوعیِ دست‌آموز غول‌ها ترجمه‌اش کردهیافلان مترجمِ ولو کاربلد به فارسی برگردانده، بدون هیچ ارزش افزوده‌ای.شما را نمی‌دانم، اما من خودم اولی را ترجیح خواهم داد.ـــــــــــــــــــــپی‌نوشت ۱:‌ این درواقع متن یادداشتی روزانه بود با کمی دست‌کاری، نه چیزی بیشتر. گفتن ندارد که من در این زمینه تخصصی ندارم و صرفاً تجربه و حسم را نوشتم. درعین‌حال از این مطمئنم که اگر حرفه‌ای به نام «مترجمی» باقی بماند هرگز شبیه قبل نخواهد بود.پی‌نوشت ۲: به جان خودم در نوشتن این یادداشت از هوش مصنوعی استفاده نشده است (به امثال این جمله هم باید کم‌کم عادت کنیم و تصمیم بگیریم باورش کنیم یا نه).پی‌نوشت ۳: بر سر ویرایش و ویراستارجماعت چه می‌آید؟ آفرین. سؤال خوبی است. به‌قول بعضی اساتید که در چنین موقعیتی گیر می‌کنند و زورشان می‌آید از «نمی‌دانم» استفاده کنند، «درباره‌اش تحقیق کنید و در جلسهٔ بعدی ارائه بدهید».🔗 @virastarbashi