ذهنِ تأویل‌گر و جهانِ پدیداریِ هایکوذهن ایرانی در مواجهه با شعر هایکو با چه دشواری‌هایی مواجه است؟…

ذهنِ تأویل‌گر و جهانِ پدیداریِ هایکوذهن ایرانی در مواجهه با شعر هایکو با چه دشواری‌هایی مواجه است؟ ✍سینا جهاندیده پس از هر موج انتشار هایکو در ایران، جدلی قدیمی دوباره زنده می‌شود: آیا آنچه می‌خوانیم واقعاً هایکو است یا صرفاً شعر کوتاه؟پاسخ این پرسش معمولاً در فرم جست‌وجو می‌شود؛ از تعداد سطرها و ایجاز گرفته تا تصویر و عناصر طبیعت. اما شاید مسئله از اساس در جای دیگری باشد. شاید هایکو پیش از آنکه یک قالب شعری باشد، نوعی شیوه‌ی ادراک باشد و به همین دلیل، پرسش اصلی نیز نه «چگونه هایکو بنویسیم؟» بلکه «چگونه جهان را ببینیم؟» باشد.به گمان من، به تعداد شاعران معاصر فارسی‌زبان، فهمی از هایکو وجود دارد. برخی از این فهم‌ها به سنت ژاپنی نزدیک‌ترند و برخی دورتر. اما مسئله‌ی اصلی این نیست. مسئله آن است که آیا اساساً ذهنی که در سنت ادبی فارسی پرورش یافته است، می‌تواند به جهان پدیداریِ هایکو نزدیک شود؟ شاید از همین‌جا بتوان به پرسشی دیگر نیز پاسخ داد؛ چرا بسیاری از ترجمه‌های هایکوی ژاپنی برای خواننده‌ی فارسی‌زبان، بیش از آنکه شعر باشند، به نثر شباهت دارند؟ آیا این تنها نتیجه‌ی ضعف ترجمه است؟ یا آنکه ما واژه‌ها را ترجمه می‌کنیم، اما شیوه‌ی دیدن را نه؟ترجمه‌ی هایکو، صرفاً انتقال واژه‌ها از زبانی به زبان دیگر نیست؛ ترجمه‌ی یک رژیم ادراک است. متن ژاپنی وارد زبان فارسی می‌شود، اما ذهن فارسی‌زبان آن را بر اساس عادت‌های دیرینه‌ی خود دوباره می‌خواند؛ عادت‌هایی که قرن‌ها در بلاغت، استعاره، عرفان و تأویل پرورش یافته‌اند. در نتیجه، آنچه در زبان مبدأ حضوری خاموش و بی‌واسطه است، در زبان مقصد به شبکه‌ای از معناها و تفسیرها تبدیل می‌شود. اینجا به گمان من، تفاوت بنیادی دو سنت آشکار می‌شود.سنت ادبی فارسی، در گرایش غالب خود، بر آفرینش استعاره استوار است. ارزش شاعر در آن است که از هر پدیده، افقی دیگر بگشاید. گل، تنها گل نیست؛ نشانه‌ی جمال است. سرو، قامت یار است. باران، اندوه یا تطهیر است. طبیعت کمتر برای خودش حضور دارد و بیشتر زبانِ بیان حقیقتی دیگر است.این ویژگی، یکی از بزرگ‌ترین دستاوردهای شعر فارسی است و بخش مهمی از شکوه آن از همین توانایی سرچشمه می‌گیرد. اما همین فضیلت، هنگام مواجهه با هایکو، به دشواری تبدیل می‌شود.هایکو دقیقاً در نقطه‌ی مقابل این منطق ایستاده است. در هایکو، شکوفه پیش از آنکه نماد باشد، شکوفه است. باران پیش از آنکه استعاره باشد، باران است. برکه پیش از آنکه رمز سکوت یا زندگی باشد، همان برکه‌ای است که قورباغه سکوتش را می‌شکند.از همین‌جا نظریه‌ی این جستار آغاز می‌شود. ذهن تأویل‌گر نمی‌تواند جهان پدیداری را برای مدت طولانی حفظ کند؛ زیرا کارکرد آن، تبدیل پدیده به معناست. این ذهن، در برابر هر پدیده، بی‌اختیار می‌پرسد: «این نشانه‌ی چیست؟» اما هایکو از شاعر می‌خواهد این میل را معلق کند.اگر بخواهم جوهر هایکو را در یک جمله خلاصه کنم، می‌گویم: هایکو، آیینِ تعلیقِ تأویل است.هایکو از شاعر نمی‌خواهد بیشتر معنا تولید کند؛ از او می‌خواهد برای لحظه‌ای، از تولید معنا دست بکشد. جهان را پیش از آنکه به استعاره، نماد یا مفهوم تبدیل شود، همان‌گونه که پدیدار می‌شود، ببیند.شاید به همین دلیل، بسیاری از هایکوهای فارسی، هرچند کوتاه‌اند، هنوز هایکویی نیستند. زیرا ذهن شاعر نمی‌تواند در برابر وسوسه‌ی معنا مقاومت کند. تصویر هنوز فرصت نیافته است خود سخن بگوید که شاعر آن را به استعاره تبدیل کرده است.برای فهم این تفاوت، کافی است دو شعر را کنار هم بگذاریم: باشو می‌نویسد:«از عطر شکوفه‌های آلو،ناگهان خورشید طلوع کرد،آیا این یک جاده‌ی کوهستانی است؟»و شاملو می‌نویسد:شببا گلوی خونینخوانده‌ستدیرگاه. دریانشسته سرد.یک شاخهدر سیاهیِ جنگلبه سوی نورفریاد می‌کشد. در شعر باشو، جهان هنوز خودِ جهان است. شاعر چیزی را توضیح نمی‌دهد، طبیعت را انسانی نمی‌کند و از تصویر عبور نمی‌کند تا به معنایی دیگر برسد. اما در شعر شاملو، طبیعت زبانِ تجربه‌ی انسانی شده است. شب، گلو دارد؛ شاخه، فریاد می‌کشد؛ جهان در افق احساس و تاریخ انسان بازآفرینی می‌شود.هیچ‌یک از این دو شیوه بر دیگری برتری ندارد؛ آن‌ها به دو سنت زیبایی‌شناختی متفاوت تعلق دارند. اما همین تفاوت نشان می‌دهد که چرا شاعر فارسی‌زبان، هنگام نوشتن هایکو، ناخودآگاه به سوی استعاره و تأویل بازمی‌گردد. به همین دلیل، دشواریِ هایکوی فارسی، دشواریِ یادگیری یک قالب نیست؛ دشواریِ تغییر یک عادت ادراکی است.@tabarshenasi_ketab