در پایان دهه‌ی ۱۳۳۰، همایون صنعتی‌زاده با الهام از تجربه‌های نوین نشر، «سازمان کتاب‌های جیبی» را بن…

در پایان دهه‌ی ۱۳۳۰، همایون صنعتی‌زاده با الهام از تجربه‌های نوین نشر، «سازمان کتاب‌های جیبی» را بنیان گذاشت تا کتاب را از کالایی نسبتاً گران و کم‌دسترس به محصولی ارزان، قابل حمل و همگانی تبدیل کند. هرچند این طرح در آغاز با مشکلات مالی روبه‌رو شد، اما از سال…حق دسترسی به اندیشهتأملی درباره‌ی کتاب، عدالت معرفتی و دموکراسی دانش✍️ سینا جهاندیدههر تمدنی را می‌توان از روی کتاب‌هایی که منتشر می‌کند شناخت؛ اما شاید دقیق‌تر آن باشد که آن را از روی کتاب‌هایی بشناسیم که مردمش توان خریدنشان را دارند.این جمله شاید در نگاه نخست اغراق‌آمیز به نظر برسد، اما حقیقتی بنیادین را آشکار می‌کند. مسئله‌ی کتاب، فقط مسئله‌ی نویسندگان، ناشران یا کتاب‌فروشان نیست. کتاب، یکی از مهم‌ترین نهادهایی است که نسبت یک جامعه را با دانش، آزادی و آینده‌اش آشکار می‌کند. هرگاه کتاب از دسترس بخش بزرگی از شهروندان خارج شود، آنچه آسیب می‌بیند تنها بازار نشر نیست؛ مسیر گردش اندیشه نیز باریک‌تر می‌شود. به همین دلیل، گرانی کتاب را نباید فقط با زبان اقتصاد توضیح داد. افزایش قیمت کاغذ، هزینه‌های چاپ، کاهش تیراژ و افت قدرت خرید، همه واقعیت‌هایی انکارناپذیرند؛ اما این‌ها تنها نشانه‌های بحرانی عمیق‌ترند. پرسش اصلی این نیست که چرا کتاب گران شده است؛ پرسش این است که وقتی کتاب به کالایی لوکس تبدیل می‌شود، چه بر سر حق دسترسی به اندیشه می‌آید؟جامعه‌ی مدرن تنها بر آزادی بیان بنا نشده است؛ بر امکان دسترسی به بیان نیز بنا شده است. آزادی انتشار، اگر با امکان دسترسی عمومی همراه نباشد، به امتیازی برای گروهی محدود تبدیل خواهد شد. از همین رو، در کنار آزادی بیان باید از مفهومی دیگر نیز دفاع کرد: حق دسترسی به اندیشه.این حق، بر دو اصل استوار است: دموکراسی دانش و عدالت معرفتی.دموکراسی دانش یعنی اندیشه بتواند آزادانه در جامعه گردش کند؛ کتاب‌ها منتشر شوند، نظریه‌ها به نقد گذاشته شوند و گفت‌وگوی عمومی از ایده‌های تازه تغذیه کند. اما عدالت معرفتی یک گام فراتر می‌رود. عدالت معرفتی یعنی شهروندان، صرف‌نظر از موقعیت اقتصادی و اجتماعی خود، امکان واقعی دسترسی به این اندیشه‌ها را داشته باشند. ممکن است جامعه‌ای آزادی نشر داشته باشد، اما عدالت معرفتی نداشته باشد؛ زیرا کتاب‌ها منتشر می‌شوند، اما بخش بزرگی از مردم توان خرید آن‌ها را ندارند. بدون عدالت معرفتی، دموکراسی دانش به امتیازی برای طبقات برخوردار تبدیل می‌شود. کتاب، در طول دو سده‌ی گذشته، مهم‌ترین نهاد تحقق این دو اصل بوده است. این نکته را فقط از محتوای کتاب‌ها نمی‌توان فهمید؛ باید به کالبد آن‌ها نیز نگاه کرد.یکی از خطاهای رایج در تاریخ کتاب آن است که فقط به نویسندگان و اندیشه‌ها توجه می‌کنیم و از جسم کتاب غافل می‌شویم. حال آنکه اندازه‌ی صفحات، جنس کاغذ، نوع صحافی، وزن کتاب و حتی قیمت آن نیز بخشی از تاریخ فرهنگ هستند. تاریخ کتاب، فقط تاریخ متن نیست؛ تاریخ کالبدی است که متن را به جامعه می‌رساند.اگر به سیر تحول نشر در جهان مدرن بنگریم، درمی‌یابیم که رواج قطع‌های رقعی، جیبی و پالتویی، استفاده از کاغذهای ارزان‌تر، چاپ‌های انبوه و مجموعه‌های کم‌هزینه، صرفاً نتیجه‌ی پیشرفت فناوری یا محاسبات اقتصادی نبود. این تحولات، هم‌زمان با گسترش آموزش همگانی و افزایش سواد، امکان آن را فراهم کردند که کتاب از کتابخانه‌های اشرافی و دانشگاهی خارج شود و به خانه‌ی معلم، کیف دانشجو، دست کارگر و قفسه‌ی خانواده‌های عادی راه پیدا کند. کالبد کتاب نیز دموکراتیک شد تا اندیشه دموکراتیک‌تر شود.از این منظر، حتی قطع کتاب نیز حامل نوعی فلسفه‌ی اجتماعی است. کتاب کوچک‌تر فقط حمل‌ونقل را آسان‌تر نمی‌کند؛ فاصله‌ی اجتماعی میان دانش و مردم را نیز کاهش می‌دهد. کاغذ ارزان فقط هزینه‌ی تولید را پایین نمی‌آورد؛ امکان مشارکت افراد بیشتری را در زندگی فکری جامعه فراهم می‌کند. آنچه در ظاهر تصمیمی فنی به نظر می‌رسد، در واقع تصمیمی فرهنگی درباره‌ی نحوه‌ی توزیع معرفت است.اما امروز با پارادوکسی نگران‌کننده روبه‌رو هستیم. در بسیاری از موارد، کتاب دوباره به شیئی لوکس تبدیل شده است. چاپ‌های نفیس، کاغذهای گران‌قیمت، صحافی‌های پرهزینه و قیمت‌هایی که از توان بخش بزرگی از جامعه خارج است، کتاب را بار دیگر به کالایی ممتاز بدل می‌کند. زیبایی کتاب ارزشمند است، اما زمانی که زیبایی، دسترس‌پذیری را قربانی کند، کتاب بخشی از رسالت تاریخی خود را از دست می‌دهد.در چنین وضعیتی، جامعه فقط با کاهش سرانه‌ی مطالعه روبه‌رو نیست؛ با پیدایش شکافی عمیق‌تر مواجه است: نابرابری معرفتی. گروهی که توان خرید کتاب دارند، همچنان افق فکری خود را گسترش می‌دهند، اما گروه‌های دیگر ناچارند به اطلاعات کوتاه، پراکنده و تصادفی بسنده کنند. شکاف اقتصادی، آرام‌آرام به شکافی در امکان اندیشیدن تبدیل می‌شود.عدالت معرفتی صرفاً دفاع از حق خواندن کتاب نیست؛ دفاع از حق مشارکت در آینده‌ی یک جامعه است. هر نظریه‌ی تازه، هر پژوهش علمی، هر اثر ادبی و هر ایده‌ی فلسفی، زمانی می‌تواند به نیرویی برای تغییر بدل شود که امکان دسترسی عمومی به آن وجود داشته باشد.@tabarshenasi_ketab