یادداشت هفتگی (۲) | توسعه شهری؛ از اندیشه تا عمل (با نگاهی به سردشت)چرا برخی شهرها پیشرفت می‌کنند و…

یادداشت هفتگی (۲) | توسعه شهری؛ از اندیشه تا عمل (با نگاهی به سردشت)چرا برخی شهرها پیشرفت می‌کنند و برخی دیگر درجا می‌زنند؟اگر از هرکداممان بپرسند یک شهر پیشرفته چه شکلی است، احتمالاً همان تصویر آشنا در ذهن‌مان شکل می‌گیرد: برج‌های بلند، خیابان‌های عریض و مراکز خرید بزرگ. اما وقتی به تجربهٔ شهرهای واقعاً موفق دنیا نگاه می‌کنیم، متوجه می‌شویم این‌ها فقط ظاهر ماجراست و هستهٔ اصلی پیشرفت جای دیگری رقم می‌خورد.یکی از اشتباهات رایج در تحلیل‌های عمومی و مدیریتی، این است که «رشد شهر» را با «توسعهٔ شهر» یکی می‌گیریم. رشد یعنی جمعیت بیشتر می‌شود و کالبد شهر بدون نقشه گسترش می‌یابد؛ اما این‌ها لزوماً به معنای ارتقای کیفیت زندگی نیست. توسعه، مفهومی کیفی و همه‌جانبه است که هم‌زمان به رونق اقتصادی، فرهنگ، سامان‌بخشی زیست شهری و ارتقای اعتماد عمومی مربوط می‌شود.برای درک این مسیر، باید مرز میان دو مفهوم را روشن کنیم: «شهرنشینی» و «شهروندی». شهرنشین کسی است که صرفاً در یک جغرافیا سکونت دارد و بینندهٔ اتفاقات است؛ اما شهروند، کنشگری مسئولیت‌پذیر است که نسبت به نظم، محیط‌زیست، ترافیک و آیندهٔ شهر احساس تعلق و حق مطالبه‌گری دارد. توسعه زمانی محقق می‌شود که ساختار شهری، «شهرنشینان» را به «شهروندانِ فعال» تبدیل کند.اقتصاددان نامدار شهری ادوارد گلیزر در کتاب مرجع *«پیروزی شهر»* با بررسی ده‌ها شهر جهان نشان می‌دهد که اندازهٔ فیزیکی یا بودجه‌های هنگفت دولتی، هرگز معیار موفقیت یک شهر نبوده است؛ آنچه واقعاً تفاوت ایجاد می‌کند، کیفیت نهادها، دانش سرمایهٔ انسانی و تصمیم‌های هوشمندانه و شجاعانهٔ مدیران است.از سوی دیگر، جامعه‌شناس برجسته رابرت پاتنام در اثر ماندگار خود *«مشارکت و سنت‌های مدنی»* اثبات می‌کند که درجا زدن یک شهر، بیش از آنکه حاصل کمبود منابع باشد، معلول «ضعف در حکمرانی و نبود افق مدیریتی» است.  یک نمونهٔ واقعی:  تجربهٔ شهر کوریتیبا در برزیل (بر اساس گزارش‌های تخصصی بانک جهانی) نمونه‌ای خیره‌کننده است. شهردار این شهر به‌جای دریافت وام‌های سنگین و انتظار برای اعتبارات دولتی، با تدبیر، ساماندهی مشاغل، مدیریت ترافیک و خلاقیت‌های کم‌هزینه، یکی از شهرهای آشفته و کم‌برخوردار را به «پایتخت زیست‌پذیر جهان» تبدیل کرد؛ الگویی که ثابت کرد توسعه، محصول تدبیر و انضباط اجرایی است، نه پول بادآورده.حال اگر با همین متر و معیار به سردشت خودمان نگاه کنیم، با پرسشی اساسی و انباشته از گله‌مندی‌های به‌حق مردم روبرو می‌شویم: چرا شریان‌های اصلی شهر و چهرهٔ سردشت تا این حد دچار رهاشدگی و آشفتگی است؟گاهی مدیریت شهری کم‌کاری‌های خود را پشت سنگر «نبود بودجه و اعتبارات دولتی» پنهان می‌کند. اما بگذارید صریح و بی‌پرده بپرسیم: آیا حل گره‌های کور ترافیکی، ساماندهی وانت‌بارهای میوه‌فروشی، جمع‌آوری مرغ‌زنده‌فروشی‌ها، سامان‌بخشی به باربری‌ها و جانماییِ عزت‌مندانهٔ ترمینال‌های شهری و روستایی به اعتبارات میلیاردی نیاز دارد؟راستش را بخواهید، نه! این موارد اتفاقاً کارهای کم‌هزینه‌ای هستند که بیش از ریال و بودجه، «ارادهٔ مدیریتی، انضباط اداری، تدبیر در جانمایی و پاسخگویی در برابر مردم» می‌خواهند. وقتی سال‌هاست ساده‌ترین نیازهای نظم‌بخشی و زیباسازی چهرهٔ شهر روی زمین می‌مانند، مردم حق دارند گله‌مند باشند و احساس کنند مدیریت شهری در روزمرگی غرق شده است.اما در این میان، یک واقعیت مهم دیگر را هم نباید فراموش کرد: توسعه یک جادهٔ دوطرفه است. نمی‌توان تمام بار مشکلات را به دوش مسئولان انداخت و خود به گلایه و انفعال بسنده کرد. همکارهای شهروندی، رعایت انضباط شهری و احترام به حقوق هم‌شهری‌ها، بال دیگر پیشرفت شهر است.راهکار، نه برخورد قهری است و نه رهاسازی چهرهٔ شهر؛ بلکه طراحی زون‌های مشخص، احداث بازارچه‌های محلی و جانمایی هوشمندانه از سوی شهرداری، همراه با مسئولیت‌پذیری، انضباط و همیاری فعالانه از سوی شهروندان و کاسبان است. مدیریت شهری باید بسترسازی کند و مردم نیز با عبور از انفعال و پذیرش مسئولیت اجتماعی، از نظم و زیبایی شهر خود پاسداری کنند تا اعتماد خدشه‌دار شدهٔ عمومی دوباره بازسازی شود.آیندهٔ سردشت، پیش از بودجه‌های نفتی، به تدبیر مدیران و همیاری مسئولانهٔ شهروندان وابسته است. توسعه از همین تصمیم‌های هوشمندانه و همکاری‌های خرد روزمره آغاز می‌شود، نه از شعارهای بزرگِ برزمین‌مانده.📌 در یادداشت هفتهٔ آینده خواهیم خواند:شهر خوب؛ شهری برای زندگی، نه فقط برای سکونت*(واکاوی مرز میان «مدیریت اداری» و «حکمرانی شهری»، بازخوانی مفهوم «حق به شهر» و معیارهای واقعی سنجش کیفیت زندگی در سردشت)**(ادامه دارد...)*محمدعلی سوره@KhatNegaar