قانون یا اخلاق؟درس بزرگ آیشمن؛ چرا وجدان باید بالاتر از قانون بایستد؟اگر روزی قانونی از شما بخواهد…

قانون یا اخلاق؟درس بزرگ آیشمن؛ چرا وجدان باید بالاتر از قانون بایستد؟اگر روزی قانونی از شما بخواهد کاری انجام دهید که در اعماق وجودتان احساس می‌کنید نادرست است، چه خواهید کرد؟ از قانون اطاعت می‌کنید یا از وجدان خود؟این پرسش، بیش از شصت سال پیش، در یکی از مهم‌ترین دادگاه‌های تاریخ جهان مطرح شد.در سال ۱۹۶۱، آدولف آیشمن در اورشلیم محاکمه شد. او از رهبران سیاسی آلمان نازی نبود و فرمانده میدان جنگ هم محسوب نمی‌شد. شغل او بیشتر شبیه یک مدیر اجرایی بود. وظیفه‌اش برنامه‌ریزی و هماهنگی قطارهایی بود که میلیون‌ها یهودی را از کشورهای مختلف اروپا به اردوگاه‌های کار اجباری و مرگ منتقل می‌کردند. او ماشه اسلحه را نکشیده بود، اما اگر آن شبکه عظیم حمل‌ونقل را مدیریت نمی‌کرد، اجرای «راه‌حل نهایی» نازی‌ها هرگز با آن وسعت ممکن نبود.پس از پایان جنگ جهانی دوم، آیشمن سال‌ها متواری بود تا اینکه مأموران اسرائیلی او را در آرژانتین شناسایی و به اورشلیم منتقل کردند. میلیون‌ها نفر در سراسر جهان اخبار دادگاه او را دنبال می‌کردند.همه انتظار داشتند با مردی روبه‌رو شوند که از جنایت‌هایش دفاع کند یا از نفرت خود نسبت به قربانیان سخن بگوید. اما آیشمن تقریباً در تمام جلسات دادگاه، جمله‌ای را تکرار می‌کرد:«من فقط قانون را اجرا می‌کردم. فقط از دستور مافوق اطاعت کردم.»او می‌گفت تصمیم‌گیرنده نبوده است. ادعا می‌کرد وظیفه‌اش فقط اجرای مقررات کشورش بوده و اگر از دستور سرپیچی می‌کرد، خودش مجازات می‌شد.در میان حاضران دادگاه، فیلسوفی به نام هانا آرنت نیز حضور داشت. او مأمور شده بود گزارش این دادگاه را برای مجله نیویورکر تهیه کند. اما آنچه دید، نگاهش را به ماهیت شر تغییر داد.آرنت انتظار داشت با انسانی بی‌رحم، خشن و غیرعادی روبه‌رو شود؛ اما آیشمن در نظر او، مردی کاملاً معمولی بود؛ کارمندی منظم که بیشتر از آنکه بیندیشد، دستور اجرا می‌کرد. او نه درباره درستی قوانین سؤال می‌کرد و نه مسئولیت اخلاقی اعمالش را می‌پذیرفت.آرنت این وضعیت را «ابتذال شر» نامید.منظور او این نبود که شرارت، مسئله‌ای کوچک یا بی‌اهمیت است. مقصودش این بود که بزرگ‌ترین فجایع تاریخ، همیشه به دست انسان‌های هیولا‌صفت رخ نمی‌دهد؛ گاهی انسان‌های عادی، تنها به این دلیل که فکر کردن را کنار می‌گذارند و وجدان خود را به قانون یا دستور واگذار می‌کنند، به بخشی از یک فاجعه تبدیل می‌شوند.پیام آرنت بسیار عمیق بود. او نمی‌گفت قانون بی‌ارزش است. جامعه بدون قانون، به هرج‌ومرج کشیده می‌شود. اما قانون، همیشه معیار نهایی درست و نادرست نیست. تاریخ بارها نشان داده است که قوانین نیز ممکن است ناعادلانه باشند. برده‌داری روزگاری قانونی بود. تبعیض نژادی سال‌ها با پشتوانه قانون اجرا می‌شد. محروم کردن زنان از بسیاری از حقوق اجتماعی نیز زمانی کاملاً قانونی به شمار می‌رفت. اما آیا امروز کسی این قوانین را اخلاقی می‌داند؟از نگاه آرنت، انسان نباید مسئولیت اخلاقی خود را به قانون واگذار کند. هر یک از ما باید پیش از انجام هر کاری، از خود بپرسیم: «آیا اگر این قانون وجود نداشت، باز هم این کار را درست می‌دانستم؟»داستان آیشمن به ما یادآوری می‌کند که شهروند خوب بودن، فقط به معنای قانون‌مدار بودن نیست. قانون‌مداری ارزشمند است، اما زمانی کامل می‌شود که با مسئولیت اخلاقی همراه باشد.شاید مهم‌ترین میراث هانا آرنت همین باشد: جامعه زمانی امن‌تر و انسانی‌تر خواهد بود که مردم، علاوه بر پرسیدن «آیا این کار قانونی است؟»، جرئت داشته باشند از خود بپرسند:«آیا این کار، از نظر اخلاقی نیز درست است؟»t.me/politicalculture