که باید گرد و غبار و زنگار از سیمای جان بشوییم و آیینه جان را صافی ببخشیم که خود یا گوهر راستین خود…
انتشار: 2026/07/27 17:08 UTCدریافت: 2026/08/12 05:56 UTCآخرین مشاهده: 2026/08/12 05:56 UTC
که باید گرد و غبار و زنگار از سیمای جان بشوییم و آیینه جان را صافی ببخشیم که خود یا گوهر راستین خود را کدر و مات نبینیم. در دفتر چهارم دیوان خود است که به الهی نامه عطار اشاره میکند و میگویددر الهی نامه بس اندرز کردکه برآور زدودمان خویش گَردمادامی که آدمی زنگار و تیرگیها و کبودیها را از سیمای جان نمیشوید نمیتواند خویشتن را صاف و زلال ببیند؛ و اوصاف و صفات آدمی که هویت کاذب او را تشکیل میدهند درواقع مانع دسترسی آدمی به «خود» راستین اش میشود. در پرتو شناخت واقعی خوداست که میتوان خود را ازدیگران بازشناخت.مرغ خویشی صید خویشی دامِ خویشصدر خویشی فرش خویشی بام خویشجوهر آن باشد که قائم با خود استآن عَرَض باشد که فرع او شده استگرتو آدم زادهای چون او نشینجمله ذریات را درخود ببینحرف مولانا صریح و آشکاراست؛ تمام عرضیات و فرعیات و افزودهها برخویشتن را کناربگذار. چرا که جوهر آن باشد که قائم با خود است. به خودش متکی است و نه به دیگری. آیین و مذاهب انسانها را ازهم جدا میکنند. جنگ هفتاد و دو فرقه همه را عذر بنه چون ندیدند حقیقت ره افسانه زدند. زبانها نیز آدمیان را ازهم جدا کردهاند و عامل فصل شدهاند؛ و جغرافیا و جنسیت که همگی عاریتی و تحمیلی هستند و وجودشان اخلاقاً بلاشرط. ترک و فارس بودن نه مایه افتخاراست و نه مایه شرم. همینطور غربی و شرقی بودن. یا زن و مرد بودن و مسیحی و یهودی و مسلمان بودن اینها هیچ ارتباطی با جوهر و گوهر آدمی ندارند اوصافی اند که باید ازآن پاک شد و به قول هوسرل تا اطلاع ثانوی باید تعلیقشان کرد. کسی که به گوهر انسانی راستین خود بنگرد دیگر جایی برای جنگ و نزاع و نفرت و ترس نخواهد داشت. به دریا پیوسته است. این است که مولانا دراشعارخود معیار خودشناسی را صلح و آرامش و بنای امن سرمدی میداند و معیار و محک خودنشناسی را گرفتاری در دست نفس اماره خویشتن و خصومت با دیگریها.پس تو را هر غم که پیش آید ز دردبرکسی تهمت منه برخویش گردخود عدوّت اوست قندش میدهیوز برون تهمت به هرکس مینهی (دفترچهارم:1913-1919) کسی که به گوهر راستین خویش برگردد نه تفاوت آیین و مذهب، نه تفاوتهای جنسیتی، نه اختلافات زبانی موجب خصومت و نزاع او با دیگری نخواهد بود چون میداند که برای طرف مقابل نیز همه این هویتها و اوصاف کاذب و تحمیلی هستند و به قول عرفاً عارضی اند و فرع. پس اگر دعوا و نزاعی است باید ریشه آن را در خودنشناسی و در وجودخودمان و اسارتمان دربند نفس اماره جستموسی و فرعون درهستی توستاین دوخصم را درخویش باید جستدقیقاًً مفهوم ازخودبیگانگی هم همین است که آدمی فرعیات را بر اصل و امور عارضی و تحمیلی را بر گوهر انسانی خود ارجحیت بدهد. ترک بودن من یک امر عارضی است و تحمیلی. علت است و نه دلیل. نتیجه استدلال و تعقل و تاملات انسانی من نیست پس اخلاقاً نه مذموم است و نه محمود. حرف مولانا این است که آدمی اگر تعصبی هم بورزد باید بر آن بخش ازوجودش متمرکز و معطوف باشد که حاصل دسترنج و تلاش خود است؛ یعنی جزو امور انتخابی اوست. محصول فعل آگاهانه اوست نه برآمده از امور عارضی و عاریتی و تحمیلی. وقتی آدمی اجازه میدهد فرعیات به جای اصل بنشیند درست مانند آن است که ترک بودن یا فارس بودن را بر انسان بودن ترجیح دهد؛ و این عین ازخودبیگانگی است که مولانا از یک اصطلاح معروف ادبیات مسلمانان برای وصف آن استفاده میکند؛ شیطان که نام دیگری است برای ازخودبیگانگی.یک سگ است و در هزاران میرودهرکه در وی رفت او، او میشودهر که سردت کرد می دان کو در اوستدیو پنهان گشته اندر زیر پوست (دفتر دوم 638-639)در اینجا عبارت یا مصرع شاعرانه «هرکه سردت کرد می دان کو در اوست» رمز سخن اوست. سرد کردن استعارهای است از بستن دریچههای رابطه با دیگری، روزن مهر و عشق و وصال را بستن است و گرما و نور از زندگی برگرفتن. مولانا به صراحت میگوید هرجا نشانی از فصل و جدایی و خصومت و نزاع و نفرت دیدید بدانید که سگی در وجود ما سگی میکند و دیوی زیر پوستمان پنهان کردهایم؛ و این مبحث ایشان بسیار شبیه به همان دایمونی است که هراکلیت و دیگر فلاسفه یونان میگفتند که باید مراقب بود به فرشته وجودمان غذا میدهیم یا به شیطان و دیو درونمان.این است که مولانا اساس فلسفه و بینش خود را سقراط وار بر خودشناسی استوار میکند؛ و ازما میخواهد وقت خود را صرف قیل و قال و نزاع کودکانه مختصر عقلان نکنیمروح با عِلم است و با عقل است یارروح را با تازی و ترکی چه کار؟ (دفتر دوم:56)
تاریخچه بازدید مشاهدهشده
حدود 0 بازدید تازه در ساعت در این نمونهپستهای تلگرام — سرای نسک
زیباییشناسیِ رنج در نهایت، مواجهه شجاعانه آگاهی با محدودیتهای خویش است. هنر با تعلیقِ قضاوتهای اخلاقی و کاربردی، به ما اجازه میدهد که به خودِ «پدیدارِ درد» خیره شویم. در این خیرگی، ما نه درمانده، بلکه «آگاه» میشویم. ادبیات و هنر، رنج را به آینهای تبدیل میکنند که هستی، در بحرانیترین و آشکارترین حالتِ خود، در آن منعکس میشود. زیباییِ رنج، در پایداریِ «فرم» در برابر «فروپاشی» است؛ لحظهای که انسان، درست در دمِ خرد شدن، با خلقِ اثر هنری یا روایتِ داستانی، بر وجودِ خویش شهادت میدهد و رنج را از عارضهای بر جسم، به آگاهیِ متجلی بر صفحه هستی مبدل میسازد.
زیبایی شناسی رنجقربان عباسی رنج، پیش از آنکه متغیر زیستشناختی یا بحرانی روانشناختی باشد، وضعیتی پدیدارشناختی است؛ آشکارگی برهنه و بیواسطه «وجود» در لحظه فروپاشیِ نقابهای روزمره. در تجربه رنج، جهان از شفافیتِ ابزاریِ خود میافتد. ساختاری که مارتین هایدگر آن را «جهانِ در-دست» مینامید، تَرَک برمیدارد و شیءِ در دست، بیکارکرد و غریب در برابر ما میایستد. رنج، آدمی را از آگاهیِ منفعلِ ناشی از عادت خارج کرده و او را به سوی سنخِ خاصی از «قصدیت» پرتاب میکند که در آن، سوژه به شکلی دردناک، پدیداریِ وجودِ خویش را لمس میکند. اما چگونه هنر و ادبیات، این فرسایشِ درونی را از یک «تخریبِ محض» به یک «پدیدارِ زیباییشناختی» تبدیل میکنند؟در رویکرد پدیدارشناسانه، زیباییشناسیِ رنج، بازنماییِ ساده دراماتیکِ یک درد نیست، بلکه آشکارسازیِ پسزمینهای است که رنج در آن معنا مییابد. آرتور شوپنهاور زیبایی را متوقفکننده موقتِ چرخه بیرحمانه «اراده» میدانست، اما در امر «والا» (The Sublime)—که ایمانوئل کانت و بعدها پدیدارشناسان بر آن تأکید داشتند—آدمی با نبردی شگفتانگیز روبهرو میشود: رنج، عظمتِ هولناکِ هستی را به رخ میکشد و همزمان، آگاهیِ انسان را به مقامِ شاهد و راویِ این عظمت میرساند.در ادبیات، این فرایند با بازسازیِ پدیدارشناسانهٔ زمان و فضا صورت میگیرد. وقتی به شاهکارهای فئودور داستایفسکی، بهویژه یادداشتهای زیرزمینی یا جنایت و مکافات مینگریم، رنج محض یک موضوع داستانی نیست؛ بلکه شیوهای از «بودن در جهان» (Being-in-the-world) است. مرد زیرزمینی در تپشهای ذهنیاش، رنج را نه به عنوان عارضهای شوم، بلکه به عنوان تنها ضامنِ آگاهی و اراده آزاد خود تجربه میکند. داستایفسکی توصیف نمیکند، بلکه ساختار زیسته آگاهیِ رنجکشیده را پدیدار میسازد: زمانی که کش میآید، دیوارهایی که نزدیک میشوند، و نگاهِ دیگری که چون خنجری، سوژه را به یک «شیء» برای قضاوت تبدیل میکند. اینجا زیباییشناسی از تقارن و خوشایندیِ ظاهری فراتر میرود؛ زیبایی، همان درخششِ سهمگینِ حقیقت در بستر فروپاشی است. پدیدارشناسیِ زخم در هنر بصری اگر به قلمرو هنرهای تجسمی گام بگذاریم، زیباییشناسی رنج شکلِ انضمامیتر و تجسدیافتهتری به خود میگیرد. پرترههای فرانسیس بیکن را در نظر بگیرید: چهرههای مسخشده، گوشتهای درهمپیچیده و فضاهای محصور. بیکن با خطوط و رنگهایش، نه یک جسمِ بیرونی، بلکه «تجربه از درونِ بدن بودن» در لحظه فروپاشی را نقاشی میکند. مریس مرلو-پونتی در پدیدارشناسیِ ادراک، بر تجسدِ آگاهی تأکید میورزد؛ بیکن دقیقاً همین تجسد را در لحظه گسستِ پدیدارشناختیاش تصویر میکند. گوشت در نقاشیهای بیکن، همان نقطه تلاقی سوژه و ابژه است؛ جایی که درد، دیگر یک پیامِ عصبی نیست، بلکه شیوهای است که بدن با آن، سنگینیِ هستیِ خود را بر دوش میکشد. زیباییشناسیِ این آثار در «تزیینِ درد» نیست، بلکه در «صداقتِ پدیدارشناسانه» آنهاست. فرم در هنر بیکن یا در تراژدیهای آیسخولوس و شکسپیر، رنج را پس نمیزند و آن را به یک مفهوم انتزاعیِ اخلاقی تقلیل نمیدهد. فرم، امکانِ تجلیِ رنج میشود. همانطور که در مجسمه لااوکون و پسرانش میبینیم، دردِ جانکاه در پیچوقوسِ مارها و عضلات کشیده، تبدیل به نوعی پویاییِ فرمال میشود. زیباییِ لااوکون در فریادِ او نیست، بلکه در مواجهه نهاییِ انسان با سرنوشت است—لحظهای که هستی، عریان و بیرحم، خود را نشان میدهد و انسان با پایداریِ فرمالِ خود در برابر این عریانی، بر آن شهادت میدهد. امر والای شاعرانه و مواجهه با نیستی در شعر، این تجربه به غایتِ ایجازِ خود میرسد. در سرودههای راینر ماریا ریلکه، بهویژه در مرثیههای دوئینو، رنج و زیبایی به یگانگیِ کامل میرسند. ریلکه مینویسد: «زیبایی هیچ نیست مگر آغازِ هراس، که ما هنوز به سختی تاب میآوریم.» از منظر پدیدارشناسانه، هراس و رنج، شرطِ امکانِ درکِ زیباییِ والا هستند. رنج، افقِ نیستی (Nothingness) را روشن میسازد و دقیقاً در پسزمینه این نیستی است که هستیِ اشیاء، متراکم و درخشان میشود. فرشته ریلکه زیباست چون هولناک است؛ او نمایانگرِ هستیِ کاملی است که آگاهیِ انسان در مواجهه با آن دچار خردشدگی و رنج میشود.شاهکارهای ادبی و هنری، رنج را تسکین نمیدهند—تسلیبخشی، کارکردِ روانشناسی یا ایدئولوژی است. هنر، رنج را «افشا» میکند. هنر با ثبتِ پدیدارشناسانه درد، رنجِ بیمعنا و ویرانگرِ زیستشناختی را به «رنجِ معنامندِ وجودی» تبدیل میکند. در این فرایند، رنج از تکرارِ کورکورانه طبیعت خارج شده و در افقِ آگاهیِ انسانی مسکن میگزیند.
نمونه ای از سرسام خبری و تحلیل انتقادی آن قربان عباسی وال استریت ژورنال به نقل از یک دیپلمات ایرانی:«مقامات ایرانی از ضعف سیاسی ترامپ آگاهند و در صورت لزوم به دنبال سوءاستفاده از آن هستند. در صورت شکست تلاشهای دیپلماتیک، سپاه در حال بررسی انجام حملات پیشدستانه است، حتی اگر ایالات متحده حملهای انجام ندهد.» این نمونه خبر، مثال کلاسیکی از «عملیات روانی خبری» (News-Driven Psychological Operation) و جنگ روایتی است که دقیقاً برای ایجاد سرسام خبری، تناقض و کوری استراتژیک طراحی میشود.برای نقد و بررسی حرفهای و استراتژیک این خبر، باید آن را از سه زاویهٔ «منبعشناسی»«مغالطههای منطقی-روایتی» و«تحلیل استراتژیک» کالبدشکافی کنیم:۱. نقد منبعشناسی و ساختار خبر (شناسایی نویز)ارجاع به «دیپلمات نامشخص»: خبر به «یک دیپلمات ایرانی» بدون نام و سمت اشاره میکند. در ادبیات رسانهای، استفاده از منابع گمنام برای نسبت دادن ادعاهای سنگین (مثل حمله پیشدستانه)، ابزار کلاسیك برای «خبرسازی» یا «تست واکنش بازار و سیاستمداران» است، نه انتقال حقیقت.تناقض در منبع و ادعا: دیپلماتها طبق تعریف کارکردی، ابزار «دیپلماسی و چانه زنی» هستند. ادعای آگاهی از «تکتیکهای نظامی سپاه برای حمله پیشدستانه» توسط یک دیپلمات ارشد، از نظر پروتکلهای امنیتی و ساختار تصمیمگیری نظامی در ایران، کاملاً زیر سوال است و نشاندهندهٔ عدم سنخیت منبع با محتوای ادعاست.۲. مغالطههای منطقی و روایتی (تحلیل تناقضات)این خبر حاوی چند مغالطه هوشمندانه است که باعث سردرگمی مخاطب میشود:مغالطهٔ «ترکیب مفاهیم متضاد» (False Juxtaposition): خبر «ضعف سیاسی ترامپ» را کنار «حمله پیشدستانه سپاه» قرار میدهد. از منظر استراتژیک، اگر دشمن در ضعف سیاسی باشد، لزوم و منطق بازدارندگی ایجاب میکند که از تصعید (Escalation) مستقیم نظامی پرهیز شود تا او به اتحاد داخلی نرسد. نسبت دادن تصمیم «حمله پیشدستانه» در زمان ضعف حریف، از نظر منطق بازیها (Game Theory) یک تناقض رفتاری است.مغالطهٔ «نیتخوانی و تعمیم»: خبر به جای گزارش یک «اقدامات یا تحرکات عینی»، بر برچسب زنی روی «نیات» تمرکز دارد (مقامات آگاهند... سپاه در حال بررسی است...). این نوع روایتگری قابل اثبات یا رد کردن نیست و هدف آن صرفاً ایجاد «ابهام استراتژیک» و «تعلیق روانی» در جامعه است.۳. کالبدشکافی از منظر تفکر استراتژیک (رفع کوری استراتژیک)اگر این خبر را بدون نقد بخوانید، دچار کوری استراتژیک میشوید؛ یعنی تصور میکنید جنگ حتمی است یا تصمیمات بر اساس هیجان گرفته میشوند. اما تفکر استراتژیک ابعاد پنهان زیر را افشا میکند:ذینفع واقعی روایت کیست؟برای بازارهای مالی: اینگونه اخبار قیمت نفت، دلار و طلا را در لحظه بالا میبرند (سودجویی نوسانگیران)برای فضای داخلی آمریکا: نشان دادن تصویر «تهدید حتمی» برای فشار بر افکار عمومی یا توجیه بودجههای نظامی و سیاستهای تهاجمیتر.برای طرف ایرانی: ایجاد ابهام و بازدارندگی روانی (حتی اگر خبر واقعاً از سمت ایران درز داده شده باشد) تا طرف مقابل حسابوکتاب خود را تغییر دهد.تفاوت «دکترین رسمی» و «سیگنال رسانهای»: دکترینهای نظامی و استراتژیک کشورها در بولتنهای رسانهای افشا نمیشوند. دکترین نظامی ایران متکی بر «پاسخ پشیمانکننده و بازدارندگی» تعریف شده است. مطرح کردن «حمله پیشدستانه» در یک رسانه غربی به نقل از فردی گمنام، سیگنالدهی رسانهای است نه «تغییر دکترین نظامی».چگونه با این خبر مواجه شویم؟ (چکلیست مواجهه)وقتی با چنین اخباری مواجه میشوید، این ۳ سؤال استراتژیک را از خود بپرسید:واقعیت عینی (Fact) چیست؟(پاسخ: فقط انتشار یک مقاله در وال استریت ژورنال؛ هیچ تحرک یا دستور رسمی ثبت نشده است)چه کسی سود میبرد؟ (پاسخ: رسانههای پرکلیک، نوسانگیران بازار، و شاهینهای جنگطلب در هر دو طرف)آیا دکترین کلان تغییر کرده است؟ (پاسخ: خیر، رفتارهای کلان کشورها بر اساس موازنه قدرت و منافع ملی تغییر میکند، نه مصاحبههای افشاگری غیررسمی)به این ترتیب، با تفکیک «شایعه و سیگنال» از «واقعیت و دکترین»، ذهن شما دچار سرسام خبری نشده و دچار کوری استراتژیک نمیشوید.
مکانیزمهای تخریب فهم عمومی در طوفان رسانهای:قربان عباسی(دانش آموخته علوم سیاسی)✍️مواجهه با انبوهی از اخبار متناقض و لحظهای، مخاطب را دچار «کوری استراتژیک» میکند؛ وضعیتی که در آن سیگنالهای واقعی در میان سیگنالهای جعلی و جنجالهای تاکتیکی گم میشوند. وقتی رسانهها تیترهایی از «فروپاشی قریبالوقوع» تا «توافق بزرگ روی میز» را کنار هم قرار میدهند، مخاطب بدون داشتن یک چارچوب تحلیلی مشخص، دچار شوک شناختی و سرگیجه تحلیل میشود.خلط میان «تاکتیک/چانه زنی» و «استراتژی کلان»: اخبار رسانهای غالباً ابزار جنگ روانی، چانهزنیهای دیپلماتیک یا بازتاب اختلافات درونی جریانهای قدرت هستند، نه حتماً واقعیتهای ثباتیافته روی زمین. وقتی خبر «آمادگی بیسابقه ترامپ برای حمله» در کنار «لغو حمله به درخواست کشورهای منطقه برای توافق» قرار میگیرد، مخاطب بیخبر از قواعد بازی قدرتش تصور میکند سیاست بینالملل دچار بیثباتی عاطفی است؛ در حالی که این تناقضها دقیقاً ابزارهای چانهزنی تحت فشار و مدیریت ریسک هستند.شوک روایتی و فلج شناختی (Narrative Whiplash): انتشار پیاپی روایتهای ۱۸۰ درجه متفاوت—از «ادعای مسلح شدن معترضان» تا «تلاش برای بازگشایی تنگه هرمز»—ذهن را در حالت تحلیلی نامتعادل نگه میدارد. این شوکهای روایتی پیدرپی، مکانیزم تفکر منطقی را از کار میاندازند و مخاطب را به سمت انفعال کامل، پذیرش شایعات، یا اتخاذ مواضع هیجانی سوق میدهند.حذف متغیرهای سخت و واقعی: تمرکز شدید بر تحرکات خبری و سخنان سیاسیون باعث میشود متغیرهای سخت geopolitics—مانند زنجیرههای تأمین انرژی، واقعیتهای ژئوپلیتیک تنگه هرمز، قدرت آتش واقعی و موازنه منطقهای—به نفع «فضاسازیهای رسانهای» فراموش شوند.اخبار روزمره نباید به عنوان «آینه کامل واقعیت»، بلکه باید به عنوان «زمین بازی و ابزار فشار بازیگران» تحلیل شوند. بدون داشتن یک مدل ذهنی برای تفکیک هیاهوی رسانهای از ظرفیتها و منافع واقعی، دنبال کردن لحظهبهلحظه تیترها به جای ارتقای فهم سیاسی، تنها به سرسام، خستگی ذهنی و ناتوانی در پیشبینی درست رویدادها میانجامد.برای رهایی از سرسام خبری، متناقضخوانی و کوری استراتژیک، باید کنترل ورودیهای ذهنی خود را بهدست بگیرید و از یک مصرفکننده منفعل به یک تحلیلگر فعال تبدیل شوید.۱. مدیریت ورودیهای خبری (درمان سرسام)رژیم فستینگ خبری: اخبار لحظهای و زنده را کاملاً قطع کنید. اخبار عاجل (Breaking News) بهجای تحلیل، هیجان و اضطراب تولید میکنند.تغییر بازه زمانی: بهجای بررسی روزانه اخبار، به سراغ بولتنها یا تحلیلهای هفتگی و ماهانه بروید. اتفاقات مهم واقعی از غربال زمان عبور میکنند.کاهش کانالهای ورودی: تعداد منابع خبری خود را به ۲ یا ۳ منبع معتبر و عمیق محدود کنید و تمام نوتیفیکیشنهای خبری گوشی را ببندید.۲. مواجهه با تناقضات (مدیریت اطلاعات متضاد)تفکیک «واقعیت» از «تفسیر»: گزارش یک رویداد (واقعیت) را از تحلیلها و جهتگیریهای سیاسی حول آن (تفسیر) جدا کنید.ردیابی ذینفعان: هنگام مواجهه با خبر متناقض از خود بپرسید: «چه کسی از انتشار این روایت سود میبرد؟»تفکر چندزاویهای (Steel-manning): قویترین آرگومانهای هر دو طرف یک مناقشه را بخوانید تا ابعاد مسئله را بدون تعصب درک کنید.۳. ارتقای دید استراتژیک (رفع کوری استراتژیک)تمرکز بر مگاترندها (روندهای کلان): بهجای غرق شدن در حواشی روزمره، روی روندهای بلندمدت مثل فناوری، تغییرات جمعیتی، اقتصاد کلان و ژئوپلیتیک تمرکز کنید.مدلهای ذهنی و تفکر سیستمی: یاد بگیرید رویدادها را نه به صورت اتفاقات ایزوله، بلکه بهعنوان بخشی از یک سیستم متصل بههم ببینید.نگارش و ثبت پیشبینیها: تحلیلهای خود را بنویسید تا در طول زمان عیار سنجش و دقت دیدگاههایتان مشخص شود.
پدیدارشناسی صور سه گانه رنج انسان مدرن تأویل وجودی هیستری، مالیخولیا و افسردگی مدرن در افق روانکاوی و فلسفه#قربان_عباسی_جامعه_شناس #روانشناسی_رنج#پدیدارشناسی#هیستری_مالیخولیا_افسردگی
در نهایت، این تمایزها نشان میدهند که رنج روانی را نمیتوان صرفاً با فهرستی از نشانهها فهمید. هر رنج، بیانگر نحوهای خاص از بودن در جهان است. هیستریک، مالیخولیایی و فرد افسرده، سه چهره متفاوت از نسبت انسان با میل، فقدان و معنا را آشکار میکنند. از این منظر، روانکاوی و پدیدارشناسی بیش از آنکه در پی نامگذاری بیماری باشند، میکوشند منطق درونی این شیوههای زیستن را آشکار کنند؛ زیرا تنها از خلال فهم این منطق است که رنج انسان، از یک نشانه بالینی به یک تجربه وجودی قابل فهم تبدیل میشود.