قسمت دوم 24 مرداد 1332🔻 نیمهشب در خانه نخستوزیر؛ لحظه سرنوشتسازحدود ساعت ۱ بامداد ۲۵ مرداد، سره…
انتشار: 2026/08/15 07:00 UTCدریافت: 2026/08/15 18:56 UTCآخرین مشاهده: 2026/08/15 18:56 UTC
قسمت دوم 24 مرداد 1332🔻 نیمهشب در خانه نخستوزیر؛ لحظه سرنوشتسازحدود ساعت ۱ بامداد ۲۵ مرداد، سرهنگ نعمتالله نصیری با چهار کامیون نظامی، دو جیپ ارتش و یک زرهپوش به خانه دکتر مصدق رفت. او مدعی بود حامل «نامهای مهم از سوی شاه» است، اما در واقع قصد داشت ضمن ابلاغ فرمان عزل، کنترل خانه نخستوزیر را در دست گیرد.محافظان خانه، که به دلیل هشدارهای قبلی در حالت آمادهباش بودند، به رفتار غیرعادی نصیری مشکوک شدند و او را بلافاصله بازداشت کردند.این رویداد، نقطه عطف شب کودتا بود. خبر بازداشت فرمانده گارد شاهنشاهی بهسرعت در میان نیروهای نظامی و سیاسی پخش شد و روحیه شبکه کودتا را بهشدت متزلزل کرد.🔻 فروپاشی سریع مرحله اول عملیاتوزرای بازداشتشده ابتدا به ستاد ارتش منتقل شدند، زیرا کودتاچیان گمان میکردند آنجا تحت کنترل نیروهای طرفدار شاه قرار گرفته است. اما با روشن شدن اوضاع، آنان را به سعدآباد بردند و تا حدود ساعت ۵ صبح در بازداشتگاه گارد شاهنشاهی نگه داشتند.در این زمان، تیمسار کیانی که از باغشاه آزاد شده بود، شخصاً به سعدآباد رفت و وزرا را آزاد کرد و به خانههایشان بازگرداند. همزمان، سرلشکر باتمانقلیچ، رئیس ستاد زاهدی، از بیم پیامدهای شکست، مخفی شد.🔻 پیامد فوری: شکست نخستین مرحله کودتاصبح ۲۵ مرداد، روشن شد که مرحله اول طرح براندازی شکست خورده است. بازداشت نصیری، آزادی وزرا و حفظ کنترل ستاد ارتش توسط نیروهای وفادار به دولت، ضربهای سنگین به کودتاچیان وارد کرد.این شکست، دستکم در ظاهر، فرصتی طلایی برای دولت مصدق فراهم آورد تا:شبکههای مشکوک در ارتش را پاکسازی کند،نیروهای وفادار را بازآرایی نماید،و ابتکار عمل سیاسی را دوباره در دست بگیرد.اما آنچه در آن لحظه کمتر کسی میدانست، این بود که عملیات آژاکس هنوز پایان نیافته است. شکست شب ۲۴ و ۲۵ مرداد، تنها نخستین مرحله ناکام کودتا بود؛ مرحلهای که چند روز بعد، با سازماندهی دوباره نیروها، بسیج شبکههای خیابانی و دخالت گستردهتر عوامل داخلی و خارجی، به کودتای موفق ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ انجامید.📚 منابع: محمدعلی موحد، خواب آشفته نفت؛ روزنامههای اطلاعات، کیهان، باختر امروز و شاهد، ۲۴ و ۲۵ مرداد ۱۳۳۲؛ پژوهشها و اسناد مربوط به عملیات آژاکس.📌 ادامه این روزشمار را در کانال «مصدق به روایت تاریخ و اسناد» دنبال کنید.📍 @Mohammadmosaddegh
پستهای تلگرام — مصدق به روايت تاريخ و اسناد
رادیو مصدق، روزشمار کودتای 28 مرداد، بیستوچهارم مرداد@mohammadmosaddegh
روزنامههای باختر امروز، شورش، کیهان، نیروی سوم، اطلاعات و شاهد چاپ شده در 24 مرداد 1332@mohammadmosaddeghروزنامههای باختر امروز، شورش، کیهان، نیروی سوم، اطلاعات و شاهد چاپ شده در 24 مرداد 1332@mohammadmosaddegh
📅 ۲۴ مرداد ۱۳۳۲ | رفراندوم پایان یافت، کودتا آغاز شد📍 ۴ روز تا کودتا۲۴ مرداد ۱۳۳۲، روزی بود که دو مسیر کاملاً متفاوت بهطور همزمان در برابر ایران قرار گرفت:در عرصه رسمی، دولت دکتر محمد مصدق از پایان رفراندوم و پیروزی قاطع آن سخن میگفت و خود را برای انتخابات مجلس هجدهم آماده میکرد؛در پشت صحنه، شبکه کودتا وارد مرحله عملیاتی شد و نخستین تلاش جدی برای براندازی دولت ملی آغاز گردید.این روز، در حقیقت پل میان بحران سیاسی و اقدام نظامی بود؛ پلی که از شامگاه آن، ایران وارد یکی از بحرانیترین شبهای تاریخ معاصر خود شد.🔻 اعلام رسمی پایان رفراندومدکتر محمد مصدق در نطقی رادیویی اعلام کرد که شمارش آرای رفراندوم انحلال مجلس هفدهم به پایان رسیده است. بر اساس آمار رسمی دولت:کل آرای مأخوذه: ۲٬۰۴۴٬۵۹۶ رأیموافق انحلال مجلس: ۲٬۰۴۳٬۳۸۹ رأیمخالف انحلال مجلس: ۱٬۲۰۷ رأیمصدق این نتیجه را نشانهای از پشتیبانی قاطع ملت از سیاست دولت دانست و بلافاصله طی نامهای از شاه درخواست کرد فرمان رسمی انحلال مجلس هفدهم را صادر کند تا مقدمات انتخابات مجلس هجدهم فراهم شود.از نگاه دولت، این مرحله باید آغاز دورهای تازه از حیات مشروطه بر پایه آرای عمومی میبود؛ اما مخالفان، همین رفراندوم را نشانهای از خروج دولت از چارچوب قانون اساسی میدانستند.🔻 هشدارهای آشکار درباره کودتای قریبالوقوعامروز نیز مانند روزهای گذشته، برخی روزنامهها و محافل سیاسی از وقوع کودتایی قریبالوقوع سخن گفتند. هشدارهای حزب توده و گزارشهای پراکنده درباره تحرکات مشکوک نظامی نشان میداد که محرمانگی عملیات کودتا بهطور کامل حفظ نشده است.پرسش مهم این بود که آیا این افشاگریها ناشی از نفوذ سازمان افسران حزب توده در میان واحدهای نظامی مرتبط با کودتا بود، یا آنکه بخشی از طراحان عملیات، به دلیل اطمینان از موفقیت خود، دیگر حساسیت اولیه را نسبت به پنهانکاری نداشتند.به هر حال، در پایان این روز دیگر سخن از «شایعه کودتا» نبود؛ بلکه نشانههای آن بهصورت علنی و نگرانکننده در فضای سیاسی کشور دیده میشد.🔻 نشست محرمانه در باغ مصطفی مقدمبامداد ۲۴ مرداد، جلسهای محرمانه در باغ مصطفی مقدم برگزار شد که در آن شماری از چهرههای اصلی شبکه کودتا حضور داشتند؛ از جمله:سرتیپ گیلانشاهسرلشکر باتمانقلیچسرهنگ فرزانگانسرتیپ تقیزادهسید ابوالحسن حائریزادهعبدالرحمن فرامرزیپرویز یارافشارهدف این نشست، هماهنگی نهایی برای بازداشت مقامات کلیدی دولت، اشغال ستاد ارتش و خنثی کردن نیروهای وفادار به مصدق بود. این جلسه نشان میدهد که عملیات دیگر در مرحله طراحی نبود، بلکه وارد مرحله اجرای دقیق و زمانبندیشده شده بود.🔻 ریاحی از توطئه آگاه میشودساعت حدود ۵ بعدازظهر، تیمسار محمدتقی ریاحی، رئیس ستاد ارتش و وفادارترین فرمانده عالیرتبه به دولت، از جزئیات طرح کودتا و زمان تقریبی اجرای آن آگاه شد.او بلافاصله دستور آمادهباش برخی واحدهای نظامی را صادر کرد و احتمال حمله به مراکز حساس را جدی گرفت. حدود ساعت ۱۱ شب، ریاحی تیمسار کیانی، معاون خود، را برای بررسی اوضاع به باغشاه فرستاد؛ اما در آنجا، سرهنگ نعمتالله نصیری و افسران طرفدار شاه، کیانی را فوراً بازداشت کردند.این بازداشت نشان میداد که کودتاچیان تصور میکنند باغشاه و گارد شاهنشاهی کاملاً تحت کنترل آنان قرار دارد.🔻 آغاز فاز عملیاتی کودتااز حدود ساعت ۱۱:۳۰ شب، عملیات براندازی عملاً آغاز شد. گروههای نظامی مسلح، مطابق برنامه از پیش تعیینشده، مأموریتهای خود را اجرا کردند.▪️ بازداشت وزرای دولتدر شمیران، چند تن از اعضای کابینه بازداشت شدند:مهندس خلیل زیرکزاده (وزیر اقتصاد ملی)مهندس عبدالعلی حقشناس (وزیر راه)دکتر حسین فاطمی (وزیر امور خارجه)▪️ قطع ارتباطاتنیروهای تحت فرمان سرهنگ آزموده اقدام به قطع خطوط تلفن منازل مقامات دولتی، ارتباط ستاد ارتش با پادگان باغشاه و تلفنخانه بازار کردند تا هماهنگی میان نیروهای وفادار به دولت مختل شود.▪️ تلاش برای دستگیری ریاحیگروهی از نظامیان به منزل تیمسار ریاحی مراجعه کردند، اما او در آن زمان در ستاد ارتش حضور داشت و این بخش از نقشه شکست خورد.
روزشمار کودتای 28 مرداد، بیست و چهارم مرداد@mohammadmosaddegh
رادیو مصدق، روزشمار کودتای 28 مرداد، بیستوسوم مرداد@mohammadmosaddegh
فایل کامل روزنامه کیهان 23 مرداد 1332@mohammadmosaddegh