در مجموع، تشکل‌های مدنی در حوزه بهزیستی از ظرفیت بالایی برخوردارند و حتی می‌توان بخشی از امور اجرای…

در مجموع، تشکل‌های مدنی در حوزه بهزیستی از ظرفیت بالایی برخوردارند و حتی می‌توان بخشی از امور اجرایی را به آنها واگذار کرد. خدماتی مانند نگهداری، توان‌بخشی، بازگرداندن افراد آسیب‌دیده به جامعه، حمایت‌های اجتماعی و بخشی از فرآیند درمان، از جمله حوزه‌هایی است که سازمان‌هایمردم‌نهاد می‌توانند در آنها نقش مؤثر و مفیدی ایفا کنند. چه فعالیت‌های داوطلبانه‌ای را می‌توان در حوزه‌های مربوط به بهزیستی یا تأمین اجتماعی انجام داد؟ واقعیت این است که در این حوزه‌ها می‌توان فعالیت‌های داوطلبانه بسیار متنوعی را تعریف کرد. از امور جزئی تا مسائل کلان، از فعالیت‌های پژوهشی و آموزشی گرفته تا همفکری، همیاری و ارائه خدمات اجتماعی، همگی عرصه‌هایی هستند که می‌توان از ظرفیت مردم، فعالان اجتماعی، نخبگان و افراد اثرگذار بهره گرفت. جامعه ما نیز از دیرباز سنت‌های ارزشمندی همچون وقف، خدمت، همیاری و کمک به همنوع را در فرهنگ خود داشته است. امروز می‌توان این ظرفیت‌ها را در پیوند با الگوهای نوین فعالیت‌های داوطلبانه به کار گرفت و با برنامه‌ریزی مناسب، نیروهای داوطلب را برای انجام مأموریت‌های مختلف در این حوزه سازماندهی و هدایت کرد. داوطلبان با حضور و مشارکت خود، به تقویت مفهوم بهزیستی کمک می‌کنند. البته منظور از بهزیستی، صرفاً سازمان بهزیستی نیست، بلکه «به‌زیستن» به معنای فراهم کردن شرایط لازم برای یک زندگی شایسته، متعادل و همراه با مشارکت اجتماعی است؛ شرایطی که افراد بتوانند با آرامش بیشتری در جامعه زندگی کنند و از حقوق و فرصت‌های برابر برخوردار باشند. این فعالیت‌ها می‌تواند گروه‌های مختلفی از جمله کودکان، زنان، مردان، سالمندان، افراد دارای معلولیت و سایر اقشار آسیب‌پذیر را در بر گیرد. البته شرط موفقیت آنها، برنامه‌ریزی و سازماندهی مناسب است. چه در حوزه آموزش، چه در ارائه خدمات اجتماعی، برگزاری همایش‌ها، برنامه‌های فرهنگی، اردوهای تفریحی یا رفع بخشی از نیازهای افراد در محیط زندگی و حتی در برنامه‌های ورزشی، حضور نیروهای داوطلب می‌تواند بسیار مؤثر باشد. همچنین فعالیت‌های رسانه‌ای، مستندسازی، همکاری با خبرگزاری‌ها، خبرنگاران و عکاسان نیز می‌تواند نقش مهمی در آگاه‌سازی جامعه و مسئولان از مشکلات و نیازهای این گروه‌ها ایفا کند. به طور کلی، عرصه‌های فعالیت داوطلبانه بسیار گسترده است. در همه حوزه‌های مرتبط با افراد دارای معلولیت، کودکان بی‌سرپرست، زنان سرپرست خانوار، سالمندان، افراد دارای اعتیاد و سایر گروه‌های نیازمند، می‌توان از ظرفیت نیروهای داوطلب برای کاهش مشکلات، رفع موانع و بهبود کیفیت زندگی آنان بهره گرفت. آیا تشکل‌های فعال در این حوزه‌ها ظرفیت‌هایی برای حضور و فعالیت نیروهای داوطلب دارند؟ اصولاً حیات و پویایی تشکل‌های مدنی به حضور نیروهای داوطلب وابسته است. بخش قابل توجهی از فعالیت‌هایی که در این تشکل‌ها انجام می‌شود، چه در داخل سازمان و چه با همکاری افراد خارج از آن، بر پایه مشارکت داوطلبانه است. اعضای هیئت‌مدیره، بازرسان و بسیاری از افرادی که خدمات تخصصی یا اجرایی ارائه می‌کنند، عمدتاً به صورت داوطلبانه فعالیت دارند. از آنجا که تشکل‌های مدنی، سازمان‌هایی اقتصادی و انتفاعی نیستند و از منابع مالی گسترده‌ای برخوردار نیستند، امکان به‌کارگیری نیروهای متعدد با حقوق و مزایا را ندارند. به همین دلیل، بخش عمده فعالیت‌های آنها بر دوش نیروهای داوطلب است و بسیاری از خدمات نیز به صورت رایگان ارائه می‌شود. در واقع، ساختار تشکل‌های مدنی بر همین مبنا شکل گرفته است و برنامه‌ریزی آنها نیز به گونه‌ای است که بتوانند بیشترین بهره را از ظرفیت نیروهای داوطلب، در حوزه‌های تخصصی و عمومی، ببرند. بسیاری از این داوطلبان نیز پس از کسب تجربه و آشنایی بیشتر با فعالیت‌های تشکل، در آینده مسئولیت‌های مهم‌تری مانند مدیریت اجرایی، عضویت در هیئت‌مدیره یا سایر جایگاه‌های مدیریتی را بر عهده می‌گیرند. از سوی دیگر، بسیاری از نیروهای داوطلب، حتی اگر در سازمان‌ها یا نهادهای دیگری مشغول به کار باشند، می‌توانند از جایگاه حرفه‌ای خود در حمایت از تشکل‌های مدنی استفاده کنند و در حل مشکلات و پیشبرد اهداف آنها نقش مؤثری داشته باشند. حتی انجام بخشی از امور اداری یا تخصصی یک تشکل نیز خود یک ظرفیت ارزشمند به شمار می‌رود. بنابراین، اگر تشکل‌های مدنی بخواهند فعالیتی مؤثر و پایدار داشته باشند، ناگزیرند برای جذب، آموزش و به‌کارگیری نیروهای داوطلب برنامه‌ریزی کنند. در واقع، بخش مهمی از موجودیت و کارآمدی این تشکل‌ها بر پایه مشارکت داوطلبانه استوار است. از آنجا که این سازمان‌ها از نظر منابع انسانی، امکانات و منابع مالی با محدودیت‌هایی مواجه‌اند، نیروهای داوطلب نقش مهمی در جبران این کاستی‌ها ایفا می‌کنند.