دو رساله، دو روایت؛ منازعهای بر سر جایگاه زنان در ایران قاجار🎧 در مجموعه «پادکستهای تاریخ دیروز»،…
انتشار: 2026/08/02 14:16 UTCدریافت: 2026/08/15 02:09 UTCآخرین مشاهده: 2026/08/15 02:09 UTC
دو رساله، دو روایت؛ منازعهای بر سر جایگاه زنان در ایران قاجار🎧 در مجموعه «پادکستهای تاریخ دیروز»، فریما دستیار دانشجوی دکتری تاریخ ایران در دانشگاه تربیت مدرس، روایتی از یکی از مهمترین منازعات فکری درباره جایگاه زنان در ایران دوره قاجار ارائه میکند. این مجموعه با تکیه بر پژوهشهای روحانگیز کراچی، به بررسی دو رسالۀ مشهور تأدیب النسوان و معایب الرجال میپردازد؛ آثاری که نهتنها بازتابدهنده نگرشهای جنسیتی عصر قاجار هستند، بلکه آغازگر یکی از نخستین گفتوگوهای مکتوب درباره نقد مناسبات جنسیتی در تاریخ ایران به شمار میآیند.◽️در این پادکست، ضمن معرفی زمینۀ تاریخی نگارش این دو رساله، چگونگی شکلگیری گفتمان جنسیت در اواخر دوره قاجار، نسبت میان اخلاق، خانواده و اقتدار مردانه، و نیز پاسخ انتقادی بیبیخانم استرآبادی به ادبیات مردسالارانه بررسی میشود. این روایت، با نگاهی تاریخی و تحلیلی، نشان میدهد که چگونه متون به ظاهر اخلاقی، در واقع اسناد مهمی برای فهم تاریخ اجتماعی و تاریخ جنسیت در ایران هستند.📚رسالهٔ تأدیب النسوان یکی از شناختهشدهترین متون اخلاقی و تربیتی فارسی دربارهٔ زنان در دورهٔ قاجار است که احتمالاً در نیمهٔ دوم سدهٔ سیزدهم هجری قمری (دوران ناصرالدینشاه) نوشته شده است. نویسندهٔ آن بهطور قطعی شناخته نیست، هرچند در گذشته گاه آن را به یکی از شاهزادگان قاجار نسبت دادهاند، اما این انتساب از نظر پژوهشگران قطعی نیست. متن در قالب اندرزنامهای مردانه تنظیم شده و هدف آن ارائهٔ الگوی «زن مطلوب» از منظر نظم پدرسالارانه است.🖊در مقابل، رسالهٔ معایب الرجال پاسخی مستقیم و انتقادی به تأدیب النسوان به شمار میرود. نویسندهٔ آن، بیبی خانم استرآبادی، از نخستین زنان روشنفکر ایران، با بهرهگیری از همان قالب ادبی اندرزنامه، خطاب انتقادی را متوجه مردان میکند و بدینترتیب ساختار استدلال متن نخست را وارونه میسازد.◽️بر اساس تحلیل روحانگیز کراچی، این دو رساله را نباید صرفاً مجموعهای از توصیههای اخلاقی دربارهٔ زنان و مردان دانست، بلکه باید آنها را بخشی از گفتمان جنسیت در ایران قاجاری تلقی کرد. کراچی نشان میدهد که تأدیب النسوان در پی تثبیت اقتدار مرد در خانواده است و زن را موجودی معرفی میکند که باید از طریق اطاعت، سکوت، عفت، خانهداری و فرمانبرداری از شوهر تربیت شود. در این متن، خانواده بهمثابه فضایی سلسلهمراتبی تصور میشود که مرد در رأس آن قرار دارد و نظم اجتماعی از رهگذر انضباط زنان حفظ میشود.در برابر، معایب الرجال صرفاً دفاعی احساسی از زنان نیست، بلکه نقدی اجتماعی و عقلانی بر همین نظم پدرسالارانه است. استرآبادی با زبانی طنزآمیز و گاه هجوآلود، تناقضهای اخلاقی مردان را آشکار میکند و استدلال میکند مردانی که خود گرفتار جهل، تنبلی، چندهمسری، خشونت، اسراف و بیمسئولیتیاند، صلاحیت اخلاقی لازم برای تأدیب زنان را ندارند. از این منظر، او معیارهای اخلاقی را بهصورت برابر بر هر دو جنس اعمال میکند و مشروعیت اقتدار مطلق مردانه را به چالش میکشد.◽️روحانگیز کراچی تأکید میکند که اهمیت معایب الرجال بیش از آنکه در طرح صریح برابری حقوق زن و مرد باشد، در تغییر موقعیت سخنگویی است. برای نخستین بار یک زن ایرانی از جایگاه «موضوع تربیت» خارج شده و به «فاعل نقد» تبدیل میشود. به تعبیر او، استرآبادی زبان اندرزنامههای مردانه را تصاحب میکند و همان ابزار بلاغی را علیه صاحبان آن به کار میگیرد. بنابراین، این رساله را باید یکی از نخستین نمونههای شکلگیری خودآگاهی زنانه در ادبیات فارسی دانست.کراچی همچنین نشان میدهد که هر دو رساله محصول شرایط اجتماعی و فرهنگی اواخر دورهٔ قاجار هستند؛ دورانی که با گسترش آموزش جدید، آشنایی با اندیشههای نو و آغاز مباحث مربوط به اصلاح جامعه، مسئلهٔ خانواده و جایگاه زنان به یکی از موضوعات مهم تبدیل شده بود. از این رو، تأدیب النسوان و معایب الرجال نه صرفاً دو متن ادبی، بلکه اسنادی تاریخیاند که منازعه بر سر تعریف نقشهای جنسیتی و اقتدار در خانواده را بازتاب میدهند.در مجموع، از منظر روحانگیز کراچی، تأدیب النسوان نمایندهٔ گفتمان تثبیتکنندهٔ نظم مردسالار و اخلاق سنتی است، در حالی که معایب الرجال نخستین پاسخ نظاممند زنانه به این گفتمان محسوب میشود؛ پاسخی که با استفاده از همان زبان و قالب ادبی، مشروعیت اقتدار مردانه را مورد پرسش قرار میدهد و آغازگر نوعی نقد جنسیتی در ادبیات و اندیشهٔ اجتماعی ایران به شمار میآید.📌محتوای کامل را میتوانید در کانال یوتیوب موسسۀ «تاریخ دیروز» در آدرس زیر ببینید و بشنوید:📎لینک دسترسی به پوشۀ تصویری پادکست@Dirooz_history#معایب_الرجال#تأدیب_النسوان#تاریخ_جنسیت#تاریخ_قاجار#تاریخ_زنان_ایران#پادکست_تاریخ
تاریخچه بازدید مشاهدهشده
حدود 1 بازدید تازه در ساعت در این نمونهنخستین مشاهده و پستهای مشابه
این برچسبها فقط زمان نخستین مشاهده متن عمومیِ همسان در این فهرست را نشان میدهند و اثباتکننده نویسنده اصلی نیستند.
- مطالعات فمینیستی تفسیری پرگمتیستی بارویکرد فرودبه زمین · تطابق نزدیکِ متصل به نمونه مبنا — ۲۲ مرداد ۱۴۰۵، ۱۳:۱۰
- تاریخشناسی (حسن حضرتی) · تطابق دقیق — ۲۴ مرداد ۱۴۰۵، ۲:۰۹
اثر انگشت فشرده دقیق و تطابق نزدیکِ متصل به یک نمونه مبنا · زمان ناشناخته، ناموجود باقی میماند
پستهای تلگرام — تاریخشناسی (حسن حضرتی)
اگر میتوانستیم یک شهر ساسانی را بشنویم، چه میشنیدیم؟صدای بازار، حیوانات، پیشهوران، بندر و مردمانی که قرنهاست خاموش شدهاند؛ آیا میتوان این صداهای ازدسترفته را بر اساس شواهد تاریخی دوباره بازسازی کرد؟✍ تحریریۀ تاریخ دیروز📃 مقالۀ «چشماندازهای صوتی ایرانشهر» نوشتۀ دومیزیانا روسی، منتشرشده در سال ۲۰۲۶ در مجلۀ العصور الوسطی، به همین پرسش میپردازد و تلاش میکند محیط صوتی شهر ساسانی ریواردشیر را بازسازی کند.◽️مسئلۀ اصلی این است که صدا برخلاف بناها، اشیا و متون، معمولاً از گذشته باقی نمیماند. منابع تاریخی ممکن است از بازار، بندر، کارگاه یا زندگی شهری سخن بگویند، اما کمتر میتوان فهمید این فضاها چگونه شنیده میشدهاند. نویسنده برای پر کردن این خلأ، دادههای مربوط به صدا را از منابع تاریخی استخراج کرده و آنها را با شواهد باستانشناختی، محیطی و اطلاعات مربوط به جغرافیا و زندگی شهری ترکیب کرده است.🗒روند کار را میتوان در سه مرحله خلاصه کرد: - ابتدا شناسایی صداها؛ یعنی بررسی اینکه بر اساس شواهد، چه صداهایی احتمالاً در شهر وجود داشتهاند.- سپس تهیه نمونههای صوتی از کتابخانههای افکت و بازسازی یا ضبط برخی صداها.- در مرحله سوم، فایلها در نرمافزار Pro Tools کنار هم قرار گرفتهاند و با تنظیم بلندی، جایگاه چپ و راست، پژواک و انعکاس، تلاش شده فضایی شبیه یک محیط واقعی ساخته شود. نتیجه، یک مدل صوتی از زندگی روزمره در ریواردشیر است، نه ادعای بازتولید دقیق صدای واقعی آن شهر.همین نکته، اهمیت روششناختی مقاله را نشان میدهد. این پژوهشگر فقط نمیپرسد «در گذشته چه اتفاقی افتاده است؟»، بلکه میپرسد «مردم گذشته چه چیزی را تجربه میکردند و چه میشنیدند؟». چنین پرسشی توجه را به گروهها و فعالیتهایی نیز جلب میکند که در منابع مکتوب کمتر دیده میشوند؛ از مردم عادی و کارگران گرفته تا زنان، کودکان، حیوانات و فعالیتهای روزمره شهری.◽️مهمترین دستاورد مقاله، خود فایل صوتی نیست؛ بلکه تبدیل خلأ منابع به پرسش پژوهشی است. وقتی پژوهشگر میخواهد صدای یک شهر را بازسازی کند، ناچار میشود درباره گروهها و فعالیتهایی تحقیق کند که در منابع کمتر دیده میشوند. از این نظر، چشمانداز صوتی میتواند حضور گروههایی مانند زنان، کودکان، کارگران و مردم عادی را در روایت تاریخی آشکارتر کند. این روش همچنین مفهوم «منبع تاریخی» را گستردهتر میکند. دادههای محیطی، جانورشناختی، معماری، جغرافیایی و زبانشناختی میتوانند در کنار متون تاریخی قرار بگیرند. در نتیجه، تاریخ فقط بازسازی رویدادها نیست؛ بلکه میتواند به مطالعه تجربه زیسته انسانها در گذشته نیز بپردازد.در عین حال، این روش محدودیت مهمی دارد: صداهای بازسازیشده سند تاریخی نیستند. هرجا داده مستقیم وجود ندارد، پژوهشگر ناچار به استنباط و فرضیهپردازی است. بنابراین ارزش کار نه در اینکه بگوید «این دقیقاً صدای ریواردشیر بوده»، بلکه در این است که نشان دهد بر اساس شواهد موجود، چه محیط صوتیای میتوانسته وجود داشته باشد و کدام بخشهای این بازسازی قطعی، محتمل یا فرضیاند.◽️این رویکرد در امتداد پژوهشهای گستردهتری درباره صدا و تجربه حسی گذشته قرار میگیرد؛ از جمله کارهای کایسا لوند و روپرت تیل. در سالهای اخیر نیز کتاب «کاوش در صداها و مکانهای باستانی» و «مجله باستانشناسی موسیقی» به گسترش این حوزه کمک کردهاند. ◽️اهمیت این روش برای تاریخپژوهی در نهایت به خود فایل صوتی محدود نمیشود. این رویکرد میتواند دامنه منابع و پرسشهای تاریخی را گسترش دهد و تاریخ را از بازسازی صرفِ رویدادها به مطالعه تجربه زیسته انسانها نزدیکتر کند. اگر بتوان گذشته را از طریق صدا مطالعه کرد، میتوان پرسشهای مشابهی را درباره بو، مزه، لمس، نور و دیگر جنبههای زندگی حسی انسانهای گذشته نیز مطرح کرد.📎فایل صوتی بازسازیشدهای که خود مقاله بهعنوان ضمیمه ارائه کرده، در پیام قبلی همین پست قرار داده شده است. میتوانید آن را بشنوید و نمونهای از چشمانداز صوتی بازسازیشده ریواردشیر را تجربه کنید.@Dirooz_history#تاریخ_ایران #تاریخ_صوتی #چشمانداز_صوتی #باستانشناسی_صدا #تاریخ_دیجیتال #علوم_انسانی_دیجیتال
اگر میتوانستیم به یک شهر ساسانی گوش بدهیم، چه میشنیدیم؟🎧 این فایل، یک بازسازی صوتی از ریواردشیر، شهر ساسانیِ واقع در جنوب ایران است که دومیزیانا روسی برای مقالۀ Soundscapes of Eranshahr ساخته است. صداهایی که میشنوید ضبط واقعی از دوران ساسانی نیستند؛ بلکه پژوهشگر با استفاده از شواهد تاریخی، باستانشناختی و محیطی تلاش کرده تصویری از فضای شنیداری این شهر بسازد.جالبترین بخش فایل، گفتوگوهای میان آدمها باشد. در میان صداهای بازار، بندر و فضای شهری، مکالمههایی درباره خرید و فروش اسب، قیمت کالاها، پارچه، میوه و ادویه، تجارت مروارید و کالاهای وارداتی شنیده میشود. همچنین گفتوگوهایی کوتاه درباره بیماری، آب، غذا و زندگی روزمره در شهر وجود دارد.🗣 این مکالمات به زبانهای مختلفی از جمله فارسی میانه (پهلوی)، سریانی، ارمنی و یونانی بازسازی شدهاند تا چندزبانه بودن فضای شهری و تجاری ریواردشیر را به شنونده منتقل کنند.📌 به صداها که در پسزمینه شنیده میشوند دقت کنید. در پیام بعدی درباره این مقاله و اینکه پژوهشگر دقیقاً چگونه از شواهد تاریخی به این صداها رسیده است، بیشتر میخوانیم.@Dirooz_history
نشست تخصّصی «مشروطه و اندیشۀ توسعه در ایران» بهمناسبت یکوصدوبیستمین سال امضای فرمان مشروطیّت برگزار میشود.در این نشست که اسماعیل شمس دبیر علمی آن است، کاظم موسوی بجنوردی، منصوره اتّحادیّه، مصطفیٰ محقّق داماد، احمد مسجدجامعی، علی بهرامیان، نصرالله صالحی، داریوش رحمانیان، اسماعیل حسنزاده، حسن حضرتی، علیرضا ملّایی توانی، عبّاس قدیمی قیداری، جواد مرشدلو و گودرز رشتیانی سخن خواهند گفت.نشست تخصّصی «مشروطه و اندیشۀ توسعه در ایران» یکشنبه، ١٨ مرداد، ساعت ١۵ در مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی به نشانی نیاوران، کاشانک، شمارۀ ٢١٠ تشکیل میشود.@IranologyTopics
🎥 فیلم کامل نشست نقد و بررسی کتاب «اقلیم مورخان»🔹 نشست نقد و بررسی کتاب «اقلیم مورخان؛ مهارتهای تاریخورزی علمی» با حضور حسن حضرتی، پدیدآورنده اثر، روزبه زرینکوب، آرش حیدری و علیرضا ملائی توانی، به همت پژوهشکده اسناد سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران برگزار شد.🔹 در این نشست، ضرورت بازنگری در آموزش دانشگاهی تاریخ، اهمیت مهارتآموزی و تولید متون آموزشی و همچنین جایگاه منبعشناسی، توصیف، تفسیر و روایتپردازی در پژوهش تاریخی بررسی شد.▶️ فیلم کامل این نشست را تماشا کنید.#سازمان_اسناد_و_کتابخانه_ملی_ایران🆔 @nali_ir
💢فایل صوتی نشست نقد و بررسی کتاب "اقلیم مورخان" سخنرانانحسن حضرتی روزبه زرینکوبآرش حیدریعلیرضا ملایی توانیزمان برگزاری: دوشنبه ۵ مردادماه ۱۴۰۵ ساعت ۱۰-۱۲مکان برگزاری: آرشیو ملی ایران.🔻از سلسله نشستهای پژوهشکده اسناد 🔰🔰به تاریخ نو بپیوندید🔰🔰 @newhistorychannel | تاریخ نو🔻
💢گزارش تصویری نشست نقد و بررسی کتاب "اقلیم مورخان" مکان برگزاری: آرشیو ملی ایران 🔻از سلسله نشستهای پژوهشکده اسناد 🔰🔰به تاریخ نو بپیوندید🔰🔰 @newhistorychannel | تاریخ نو🔻💢گزارش تصویری نشست نقد و بررسی کتاب "اقلیم مورخان" مکان برگزاری: آرشیو ملی ایران🔻از سلسله نشستهای پژوهشکده اسناد 🔰🔰به تاریخ نو بپیوندید🔰🔰 @newhistorychannel | تاریخ نو🔻
