تحلیل مؤلفه های مفهومی «علم» در قلمرو علوم انسانیسیّد حسین حسینیدانشیار فلسفه و روش شناسی پژوهشگاه…

تحلیل مؤلفه های مفهومی «علم» در قلمرو علوم انسانیسیّد حسین حسینیدانشیار فلسفه و روش شناسی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگیdrshhs44@gmail.com چکیدهاین مقاله با رویکردی فلسفی و بر اساس روش «تحلیل مفهومی» به بازاندیشی مفهوم «علم» در قلمرو علوم انسانی می‌پردازد. «واحد تحلیل مسأله»، مولفه های مفهومی است و مسألۀ اصلی پژوهش آن است که تعاریف رایج از علم، غالباً مبتنی بر مبانی ذات‌گرایانه یا ویژگی‌های روش‌شناختی علوم تجربی استوار هستند و از این‌رو، ظرفیت کافی برای تبیین هویّت معرفتی علوم انسانی را ندارند. بدینسان در برابر این نمونه دیدگاهها، مقاله برای تبیین و تحلیل مفهوم علم، با اتخاذ رویکرد «مؤلفه‌ محور» (بجای جستجوی تعاریف اسانسیالیزمی و ماهوی)، به بررسی مولفه های پیرامونی مفهوم علم می پردازد تا ضمن شناسایی و تحلیل شبکه‌ای، پیاپی بتواند ساختار علم را در نسبت با ویژگیهای علوم انسانی شکل ‌دهد.بدین ترتیب نخست، مرز میان داده، اطلاعات، و دانش، با علم تبیین شده و سپس با تفکیک دانش/معرفت عام از علم به معنای خاص (اعم از علوم تجربی/ساینس و علوم انسانی)، چارچوبی برای تحلیل علوم انسانی ارائه می‌شود و در این الگو، بصورت کاربردی به قلمرو رشته/گرایش های متعیّن این علوم توجه می شود. نقطۀ کانونی پژوهش، ابتنای مفهوم علم بر مطالعات «انسان شناسی ساحتی» است که به تعیین و نسبت سنجی قوای چهارگانۀ وجودی انسان (اعم از بینش، گرایش، کنش، و اراده) می پردازد. قراردادن شاکلۀ اصلی علم ذیل هر یک از چارچوب های قوای چهارگانه، منتهی به تحلیل مفهوم علم متناسب با ویژگی های خاص آن قوه خواهد شد. بر این اساس، نشان داده می‌شود که نقطۀ ثقل مولفۀ اصلی علم به حوزۀ شناخت و قوۀ ادراکی انسان تعلّق دارد، هرچند به مانند نسبت چهار قوه با یکدیگر، علم نیز در نظامی از تعاملات معرفتی با سایر ساحات متناظر قرار دارد و می تواند با گستره هایی چون عرفان، دین، فرهنگ، سیاست، سنّت، اقتصاد، طبیعت، و جامعه پیوندی ساختاری برقرار کرده و دادوستد داشته باشد. در کنار اهمیت پیش زمینه ای مقولۀ انسان شناسی ساحتی در تعریف علم، به ویژه بر مطالعات فلسفۀ علم، و نقش طبقه بندی علوم تأکید شده است.جنبۀ دیگری از نوآوری مقاله در ارائۀ الگوی مؤلفه‌محور برای تحلیل ساختار مفهوم علم آن است که عناصر سازندۀ آن را به دو دستۀ «مؤلفه‌های برون‌ساز» و «مؤلفه‌های درون‌ساز» تقسیم می‌کند. مؤلفه‌های برون‌ساز بر جنبۀ هویّت جمعی و عنصر اجتماعی، تاریخی و نهادی علم دلالت دارند، در حالی که مؤلفه‌های درون‌ساز شامل انگیزۀ علمی، مبانی و پیش‌فرض‌ها، منابع معرفتی، مسأله و مسائل، موضوع مشترک، روش حل و تحلیل مسائل، غایت، و کارکرد علم می شوند. مقاله پس از اشاره به مرز بین اصطلاحات توصیف، تبیین، و تحلیل در چارچوب فعالیتهای علمی و بررسی اجمالی تعاریف فلاسفه ای چون کانت، کوهن، پوپر، کارنپ، لاکاتوش، لاودن، فایرابند، ویتگنشتاین، و هوسرل از علم، تلاش می کند با بهره‌گیری انتقادی از دیدگاه‌های فلسفی، جایگاه هر یک از مؤلفه‌های پیش یاد را در شکل‌گیری علم ارزیابی کرده و در نهایت به تعریف دیگری از مفهوم علم دست یابد.از یافته های پژوهش آن است که بَرنهاد «مسأله»، بنیادی‌ترین مؤلفه در سازمان مفهومی علم است و سایر عناصر ساختاری در نسبت با آن معنا می‌یابند. بر این مبنا، علم در تعریفی «مسأله‌محور» مجموعه‌ای نظام‌مند از گزاره‌هایی منسجم در قلمرویی مشخص از واقعیت و در قالب دانشی متعیّن است که با اتکاء به روش‌شناسی متناسب و مبتنی بر پارادیم و پیش فرضهای حاکم، در چارچوبی نقادانه، از امکان گفتگوی علمی نیز برخوردار بوده و به حل و تحلیل مسائل معرفتی می‌پردازد. هرآینه کاربرد ویژۀ هر رشته از مجموعۀ علمی خاص، آن را به سایر دامنۀ علوم وصل نموده و سبب پیوند علوم با یکدیگر و پدیدارشدن نقشۀ ترکیبی رشته های تخصصی در طرح کلان طبقه بندی علوم می شود. این تلقی، ضمن پرهیز از تقلیل مفهوم علم به الگوی علوم تجربی، امکان ارائۀ تعریفی فراگیر و فلسفی از علم را فراهم آورده که قابلیت انطباق با ویژگی‌های معرفتی قلمرو علوم انسانی را نیز داراست. کلیدواژه: علم، روش شناسی، فلسفۀ علم، نقد، علوم انسانی، انسان شناسی ساحتی.  برخی منابع مرتبط:1.    کتاب نهضت تولید علم وکرسی­های نظریه­پردازی، انتشارات آواي نور، تهران، 1392.2.    کتاب از علم دینی تا توسعة فرهنگی در کرسی­های نظریه­پردازی، انتشارات جامعه شناسان، تهران، 1397.3.    کتاب روش- مسأله – نقد، انتشارات نقد فرهنگ، تهران، 1399.4.    کتاب پرسش­- نقد فلسفی، انتشارات نقد فرهنگ، تهران، 1399.5.    کتاب الگوی نقد، انتشارات نقد فرهنگ، تهران، 1401.6.    مقاله تحليل مؤلفه‌هاي مفهومي دين، دوفصلنامه علمی پژوهشی جستارهاي فلسفه دين، انجمن علمی فلسفه دین ایران، سال اول، شماره 2، 1391.@drshhs۴۰۵