عراق؛ آخرین سنگر و آستانه مرحله نهایی فشار بر ایرانبرداشت من این است که تحولات عراق را نباید مجموعه…

عراق؛ آخرین سنگر و آستانه مرحله نهایی فشار بر ایرانبرداشت من این است که تحولات عراق را نباید مجموعه‌ای از رخدادهای پراکنده، واکنش‌های مقطعی یا صرفاً رقابت‌های داخلی میان جریان‌های شیعی دانست. آنچه در حال شکل‌گیری است، به‌احتمال زیاد بخشی از یک فرایند منظم برای بازتعریف جایگاه ایران و نیروهای همسو با آن در ساختار سیاسی و امنیتی عراق است؛ فرایندی که هدف نهایی آن، کاهش تدریجی عمق راهبردی ایران و انتقال کانون منازعه از پیرامون جغرافیایی به داخل مرزهای کشور است.نخستین مؤلفه این طرح، تغییر تصویر و جایگاه حشدالشعبی است. حشد در وضع موجود، صرفاً یک نیروی شبه‌نظامی خارج از دولت نیست، بلکه از نظر حقوقی و سازمانی بخشی از ساختار رسمی امنیتی عراق محسوب می‌شود. بااین‌حال، پروژه‌ای در جریان است که می‌کوشد این نیرو را از یک نهاد رسمی برآمده از شرایط امنیتی عراق، به یک بازیگر موازی، مسئله‌ساز و در نهایت «تهدیدی علیه حاکمیت ملی» تبدیل کند. الگویی که برای حشد در نظر گرفته شده، شباهت زیادی به الگویی دارد که درباره حزب‌الله لبنان به کار گرفته شد: نخست تفکیک آن از جامعه و دولت، سپس نسبت‌دادن همه بحران‌های کشور به حضور آن، و در نهایت تبدیل‌کردن آن به موضوع اجماع داخلی و فشار خارجی.انتخاب علی الزیدی به نخست‌وزیری عراق را نیز باید در امتداد همان الگویی دید که پیش‌تر با انتخاب جوزف عون به ریاست‌جمهوری لبنان تثبیت شد: عبور از بن‌بست سیاسی از طریق معرفی چهره‌ای ظاهراً فراجناحی و مصالحه‌ای که برای واشنگتن و متحدان عرب آن قابل‌قبول باشد و مأموریت اصلی‌اش، بازگرداندن انحصار سلاح و اقتدار امنیتی به دولت معرفی شود. جوزف عون با پشتوانه پیشینه نظامی و علی الزیدی با سیمای یک تکنوکرات و بازرگان بیرون از طبقه سنتی سیاست، از دو مسیر متفاوت به یک کارکرد مشابه می‌رسند: ایجاد دولتی که بتواند بدون اعلام رویارویی مستقیم با محور مقاومت، حزب‌الله در لبنان و گروه‌های قدرتمند حشدالشعبی در عراق را مرحله‌به‌مرحله از منابع قدرت، مشروعیت سیاسی و آزادی عمل نظامی محروم کند. هر دو پس از دوره‌ای از انسداد سیاسی و با حمایت آشکار یا ضمنی آمریکا به قدرت رسیدند؛ ازاین‌رو، شباهت مهم میان آن‌ها نه در سوابق شخصی، بلکه در مأموریت ساختاری آن‌هاست: بازسازی دولت ملی به‌گونه‌ای که سلاح نیروهای همسو با ایران ابتدا «مسئله حاکمیت»، سپس «مانع ثبات» و سرانجام «تهدیدی علیه خود کشور» تعریف شود.از این منظر، سخنرانی اخیر مقتدی صدر را می‌توان آغاز علنی مرحله جدیدی از این فرایند دانست. اهمیت مواضع صدر فقط در محتوای مستقیم سخنان او نیست؛ بلکه در ظرفیت اجتماعی، مذهبی و سیاسی او برای انتقال منازعه از سطح رقابت میان گروه‌های مسلح به سطح مشروعیت عمومی و ملی نهفته است. وقتی مخالفت با نیروهای نزدیک به ایران از زبان یک جریان ریشه‌دار شیعی بیان شود، پروژه محدودکردن حشد دیگر صرفاً یک مطالبه آمریکایی، عربی یا کردی به نظر نمی‌رسد؛ بلکه می‌تواند در قالب دفاع از حاکمیت، دولت و استقلال عراق بازتعریف شود.در چنین شرایطی، تکرار حملات ایران به اربیل نه‌تنها ضرورتاً قدرت بازدارندگی ایجاد نمی‌کند، بلکه ممکن است به تکمیل روایت طرف مقابل کمک کند. اربیل به یکی از نقاط آسیب‌پذیر سیاست منطقه‌ای ایران تبدیل شده است؛ زیرا هر عملیات نظامی در اقلیم کردستان می‌تواند به‌عنوان نقض حاکمیت عراق بازنمایی شود و زمینه نزدیکی نیروهایی را فراهم کند که در شرایط عادی، منافع و مواضع مشترکی ندارند. جریان صدر، احزاب کردی، بخش‌هایی از دولت مرکزی، کشورهای عربی و قدرت‌های غربی می‌توانند بر سر یک گزاره با یکدیگر هم‌صدا شوند: ضرورت جلوگیری از تبدیل عراق به میدان تسویه‌حساب‌های منطقه‌ای.به بیان روشن‌تر، مسئله فقط اصابت یک موشک یا هدف‌گرفتن یک مرکز ادعایی نیست؛ مسئله پیامد سیاسی و ادراکی آن اقدام است. در جنگ‌های جدید، تأثیر یک عملیات الزاماً با میزان تخریب فیزیکی آن سنجیده نمی‌شود. گاه عملیاتی که از نظر نظامی موفق معرفی می‌شود، از نظر سیاسی و راهبردی به انسجام جبهه مقابل، مشروعیت‌بخشی به فشارهای خارجی و افزایش هزینه حضور منطقه‌ای ایران منجر می‌شود. اربیل اکنون دقیقاً چنین موقعیتی دارد: نقطه‌ای که پاسخ سخت ایران می‌تواند به تولید قدرت نرم و مشروعیت سیاسی برای مخالفان آن بینجامد.برنامه طرف مقابل، دست‌کم از منظر توالی رخدادها، با نظمی قابل‌توجه پیش می‌رود. فرسایش محیط منطقه‌ای ایران از سوریه آغاز شد. سوریه فقط یک متحد سیاسی نبود؛ حلقه اتصال جغرافیایی، لجستیکی و راهبردی ایران به شرق مدیترانه محسوب می‌شد. تضعیف یا فروریختن این حلقه، فشار را مستقیماً به عراق منتقل می‌کند. پس از سوریه، عراق دیگر صرفاً یکی از حوزه‌های نفوذ ایران نیست؛ بلکه به آخرین سنگر اصلی آن در غرب مرزها تبدیل می‌شود.استفاده از تعبیر «آخرین سنگر» اغراق ادبی نیست.