📕دوست📗خاموش📙

این به نظرم از بسیاری از پاسخ‌های ظاهراً قطعی سالم‌تر است.۶. شاید بتوانیم تمام کتاب را به چهار سؤال تبدیل کنیمهر وقت دوباره کتاب را خواندید، به جای اینکه بپرسید:«بالاخره کدام فیلسوف درست می‌گوید؟»این چهار سؤال را از خودتان بپرسید:سؤال اول:من چه چیزهایی را واقعاً می‌دانم؟نه چیزهایی که شنیده‌ام.نه چیزهایی که خانواده یا جامعه گفته‌اند.نه چیزهایی که از ترس به آن‌ها چسبیده‌ام.بلکه چیزهایی که واقعاً می‌توانم برایشان دلیل داشته باشم.سؤال دوم:چه چیزهایی را نمی‌دانم؟این سؤال فوق‌العاده مهم است.ممکن است ندانیم خدا هست یا نیست.ممکن است ندانیم بعد از مرگ چه می‌شود.ممکن است ندانیم جهان چرا وجود دارد.ممکن است ندانیم آیا زندگی هدفی از پیش تعیین‌شده دارد یا نه.گفتنِ «نمی‌دانم» شکست نیست.گاهی آغاز فلسفه است.سؤال سوم:با وجود این ندانستن، چگونه زندگی کنم؟اینجاست که اخلاق وارد می‌شود.آیا دروغ بگویم یا نه؟آیا به آدم‌های دیگر اهمیت بدهم؟آیا عشق و خانواده برایم مهم باشند؟آیا علم یاد بگیرم؟آیا هنر و زیبایی را تجربه کنم؟آیا برای چیزی بزرگ‌تر از لذت شخصی خودم تلاش کنم؟این‌ها دیگر فقط سؤال‌های علمی نیستند.این‌ها سؤال‌های زندگی‌اند.سؤال چهارم:چه چیزی باعث می‌شود تحمل کردن رنج زندگی ارزش داشته باشد؟به نظرم این شاید عمیق‌ترین سؤال کتاب باشد.چون زندگی فقط شادی نیست.بیماری، شکست، تنهایی، مرگ، جدایی، بی‌عدالتی و ناامیدی واقعاً وجود دارند.اگر معنای زندگی را فقط در «خوشحال بودن» بگذاریم، با اولین رنج بزرگ ممکن است همه چیز فرو بریزد.اما اگر معنا را در چیزهایی مثل عشق، آفرینش، شناخت، خدمت، رابطه انسانی، رشد و تجربه کردن خود زندگی ببینیم، آن‌وقت حتی رنج هم لزوماً تمام معنا را نابود نمی‌کند.۷. و شاید مهم‌ترین چیزی که می‌توانم به شما بگویم این باشدشما در پایان حرفتان گفتید:«نفهمیدم حقیقت کدام است، راه درست چیست.»به نظرم قرار نیست از این کتاب با یک حقیقت نهایی بیرون بیایید.اگر قرار بود دورانت بگوید:«این است حقیقت؛ فقط همین را باور کن.»اصلاً لازم نبود این همه دیدگاه متفاوت را پیش روی شما بگذارد.او شما را با یک اتاق پر از صدا روبه‌رو می‌کند.دین یک چیز می‌گوید.علم چیز دیگری.فیلسوفان چیزهای مختلفی می‌گویند.طبیعت حرف خودش را می‌زند.تاریخ، جنگ‌ها و مرگ‌ها هم حرف خودشان را دارند.و بعد دورانت تقریباً می‌گوید:حالا خودت زندگی کن و ببین از میان این همه صدا، چه چیزی می‌توانی با صداقت بپذیری.این ممکن است در نگاه اول خیلی ناراضی‌کننده باشد، چون ما دوست داریم یک نفر بیاید و بگوید:«جواب درست این است.»اما شاید بلوغ فکری دقیقاً از جایی شروع می‌شود که بتوانیم بگوییم:«من همه جواب‌ها را نمی‌دانم، اما هنوز می‌توانم خوب زندگی کنم.»اگر بخواهم برداشت خودم را در یک جمله بگویممعنای زندگی شاید چیزی نباشد که در انتهای یک جست‌وجوی فلسفی پیدا می‌کنیم؛ شاید چیزی باشد که با نوع زندگی کردنمان، رابطه‌ای که با دیگران می‌سازیم، چیزی که می‌آفرینیم و رنجی که با وجود همه دشواری‌ها حاضر می‌شویم تحمل کنیم، به زندگی می‌دهیم.و یک نکته دیگر: لازم نیست فعلاً تصمیم بگیرید که کدام جهان‌بینی صددرصد درست است.می‌توانید فعلاً در وضعیت «جست‌وجوگر» بمانید.بگویید:«من هنوز نمی‌دانم حقیقت نهایی چیست؛ اما می‌خواهم دروغی را که فقط برای آرام کردن خودم ساخته‌ام، به جای حقیقت قبول نکنم.»این، به نظرم، یکی از صادقانه‌ترین راه‌های بیرون آمدن از سردرگمی است.@dostekhamosh

اصلاً مزاحم نیستید. اتفاقاً پرسشی که از کتاب «معنای زندگی» ویل دورانت گرفته‌اید، به نظرم دقیقاً همان پرسشی است که خود دورانت می‌خواهد خواننده را با آن تنها بگذارد: اگر پاسخ‌های قطعی و نهایی نداریم، پس چگونه باید زندگی کنیم؟و یک نکته مهم: به نظرم مشکل شما این نیست که کتاب را «نفهمیده‌اید». اتفاقاً چیزی که شما را گیج کرده، روش خود کتاب است. دورانت عمداً چندین پاسخ متفاوت را کنار هم می‌گذارد؛ پاسخ دین، علم، روان‌شناسی، طبیعت، فیلسوفان و آدم‌های مختلف. بعد هم خودش پاسخ نهایی و ساده‌ای مثل «حقیقت این است و بقیه اشتباه‌اند» ارائه نمی‌کند.بیایید کتاب را خیلی ساده کنیم.۱. اول از همه: دورانت نمی‌خواهد بگوید «یک حقیقت را پیدا کرده‌ام»اگر بخواهم کل کتاب را در یک جمله خلاصه کنم:انسان می‌خواهد بداند برای چه زندگی می‌کند، اما جهان یک پاسخ واحد و آشکار به او نمی‌دهد؛ بنابراین باید میان رنج، مرگ، عشق، آگاهی، طبیعت، جامعه و امید، معنایی برای زیستن پیدا کند.این خیلی با «پیدا کردن یک جواب قطعی» فرق دارد.مثلاً دین می‌تواند بگوید زندگی معنایی فراتر از این جهان دارد.علم می‌تواند بگوید جهان چگونه به وجود آمده و انسان چگونه شکل گرفته است.روان‌شناسی می‌تواند توضیح دهد چرا انسان به عشق، تعلق، قدرت یا معنا احتیاج دارد.فلسفه می‌تواند بپرسد اصلاً «معنا» یعنی چه.اما هیچ‌کدام به‌تنهایی الزاماً نمی‌توانند به شما بگویند:«فردا صبح که از خواب بیدار شدی، برای چه باید زندگی کنی؟»و این همان خلأیی است که دورانت می‌خواهد شما آن را ببینید.۲. پس کدام‌یک درست است؟ دین؟ علم؟ فلسفه؟اینجا شاید مهم‌ترین سوءتفاهم کتاب برطرف شود.این‌ها الزاماً رقیب یکدیگر نیستند.فرض کنید شما به یک درخت نگاه می‌کنید.زمین‌شناس درباره خاک و مواد معدنی اطرافش حرف می‌زند.زیست‌شناس درباره سلول و رشدش.فیزیک‌دان درباره نور و انرژی.روان‌شناس درباره اینکه انسان چرا از دیدن طبیعت لذت می‌برد.شاعر درباره زیبایی درخت.و یک عارف ممکن است بگوید این درخت برای من نشانه‌ای از عظمت هستی است.آیا فقط یکی از این‌ها حق دارد درباره درخت حرف بزند؟نه.هرکدام یک بُعد از واقعیت را می‌بینند.مشکل وقتی شروع می‌شود که یکی از آن‌ها بگوید:«چون من این بخش را توضیح داده‌ام، پس کل حقیقت را توضیح داده‌ام.»به نظرم یکی از پیام‌های مهم کتاب همین است.۳. آن داستان «سگ» هم خیلی مهم استبرداشت من از آن بخش این است که دورانت می‌خواهد ما را از یک عادت انسانی بیرون بیاورد:ما همیشه جهان را از زاویه خودمان تفسیر می‌کنیم.انسان جنگ می‌کند، عشق می‌ورزد، می‌ترسد، دنبال بقاست، قدرت می‌خواهد، خانواده تشکیل می‌دهد و بعد برای رفتارهای خودش داستان و فلسفه می‌سازد.وقتی از زاویه حیوان، طبیعت یا تاریخ به انسان نگاه می‌کنیم، ناگهان می‌بینیم که انسان آن‌قدرها هم از طبیعت جدا نیست.در طبیعت هم رقابت، خوردن، کشته‌شدن، بقا و نابودی وجود دارد.پس دورانت یک سؤال سخت مطرح می‌کند:آیا زندگی واقعاً برای ما معنایی تعیین کرده، یا ما انسان‌ها هستیم که برای زندگی معنا می‌سازیم؟و این سؤال تا پایان کتاب همراه شما می‌ماند.۴. اما قسمت ترسناک ماجرا همین‌جاستاگر هیچ پاسخ قطعی‌ای وجود نداشته باشد، آدم ممکن است بگوید:«پس هر کاری خواستم بکنم! اصلاً هیچ چیز معنا ندارد.»ولی به نظرم دورانت نمی‌خواهد شما به این نتیجه برسید.بین این دو جمله فاصله بسیار زیادی وجود دارد:«من معنای نهایی جهان را نمی‌دانم.»و«پس زندگی هیچ ارزشی ندارد.»اولی می‌تواند کاملاً صادقانه باشد.اما دومی از اولی نتیجه نمی‌شود.مثلاً من نمی‌دانم جهان چرا وجود دارد؛ اما می‌توانم بدانم رنج کشیدن یک انسان واقعی است.نمی‌دانم آیا جهان هدف نهایی دارد؛ اما می‌دانم محبت کردن به یک انسان می‌تواند زندگی او را تغییر دهد.نمی‌دانم بعد از مرگ چه اتفاقی می‌افتد؛ اما می‌دانم امروز می‌توانم به کسی آسیب بزنم یا کمکش کنم.پس ندانستنِ «معنای نهایی جهان» به معنی بی‌معنا بودن تمام انتخاب‌های ما نیست.۵. حالا برسیم به سؤال اصلی شما: «راه درست چیست؟»اگر از من بپرسید برداشت شخصی من از کتاب چیست، می‌گویم:راه درست احتمالاً یک «جواب» نیست؛ یک «شیوه زندگی» است.یعنی لازم نیست امروز به یک پاسخ متافیزیکی صددرصد قطعی برسید و بعد زندگی را شروع کنید.می‌توانید بگویید:«من نمی‌دانم حقیقت نهایی چیست؛ اما تا وقتی زنده‌ام، می‌خواهم طوری زندگی کنم که رنج غیرضروری تولید نکنم، عشق را جدی بگیرم، حقیقت را تا جایی که می‌توانم جست‌وجو کنم، و چیزی به زندگی خودم و دیگران اضافه کنم.»

در زندگی، هنرمندم و اثر هنری من، زندگی من است.یک داستان در مورد فهمیدن و درک بیشتر خود،تصور کن در میان باغی باشکوه و سرسبز نشسته‌ای؛ باغی که زیباترین گل‌هایی را که تاکنون دیده‌ای در خود جای داده است. همه‌جا آرام، ساکت و سرشار از زیبایی است. از لذت‌های پاک این باغ لذت ببر و احساس کن تا پایان دنیا فرصت داری در این بهشت طبیعی زندگی کنی.در حالی که اطراف خود را تماشا می‌کنی، ناگهان در مرکز باغ، فانوس دریایی بلندی را می‌بینی که شش طبقه ارتفاع دارد. همان لحظه، سکوت باغ با صدای جیرجیر درِ پایین فانوس شکسته می‌شود. کشتی‌گیر سوموی ژاپنی، با قدی نزدیک به دو متر و وزنی حدود دویست کیلوگرم، تلوتلوخوران از آن بیرون می‌آید و در باغ قدم می‌زند. او برهنه است و تنها یک کابل سیمی صورتی به دور کمرش بسته تا بدنش را بپوشاند.کمی بعد، چشمش به یک زمان‌سنج براق می‌افتد؛ وسیله‌ای که سال‌ها پیش کسی آن را در باغ جا گذاشته است. به محض اینکه زمان‌سنج را برمی‌دارد، ناگهان روی زمین می‌افتد، صدای مهیبی بلند می‌شود و او بیهوش می‌شود.لحظه‌ای تصور می‌کنی که آخرین نفس‌هایش را می‌کشد؛ اما ناگهان بیدار می‌شود. گویی عطر گل‌های رز که در نزدیکی او شکفته‌اند، دوباره به او جان و نیرو می‌بخشد. با انرژی از جا برمی‌خیزد، به سمت چپ خود نگاه می‌کند و از آنچه می‌بیند شگفت‌زده می‌شود.در میان بوته‌های کنار باغ، جاده‌ای طولانی و خیره‌کننده را می‌بیند که با میلیون‌ها الماس درخشان پوشیده شده است. در همان لحظه، صدایی به او می‌گوید: «این راه را دنبال کن.»او تصمیم می‌گیرد این مسیر را آغاز کند و همان جاده، او را به سوی شادی پایدار و سعادت جاودان هدایت می‌کند.در این داستان، باغ، فانوس دریایی، کشتی‌گیر سومو، کابل سیمی صورتی، زمان‌سنج، گل‌های رز، جاده طولانی و الماس‌ها همگی نمادهایی هستند که هفت فضیلت جاودان و اصول یک زندگی آگاهانه را به تصویر می‌کشند.اگر بخواهیم هر نماد را به زبان ساده معنی کنیمبرداشت من این است که این داستان یک تمثیل است؛ یعنی هر چیز در آن نماد یک ویژگی درونی انسان است. اگر بخواهم آن را خیلی ساده کنم، چنین می‌شود:زندگی یک باغ زیباست. اگر با آرامش و آگاهی به آن نگاه کنی، زیبایی‌هایش را می‌بینی. اما در میان این آرامش، اتفاق‌های عجیب و سخت هم پیش می‌آید. انسان گاهی زمین می‌خورد، ناامید می‌شود و فکر می‌کند همه چیز تمام شده است. ولی اگر دوباره از زیبایی، امید و زندگی نیرو بگیرد، بلند می‌شود. آن‌وقت راه درست را پیدا می‌کند و اگر با شجاعت آن راه را ادامه دهد، به آرامش و خوشبختی واقعی می‌رسد.باغ: زندگی و دنیای درون انسان.فانوس دریایی: آگاهی یا نوری که راه را نشان می‌دهد.کشتی‌گیر سومو: خودِ انسان؛ با همه ضعف‌ها، قدرت‌ها و اشتباه‌هایش.کابل سیمی صورتی: آسیب‌پذیری و این که انسان کامل نیست و نقص‌هایی دارد.زمان‌سنج: ارزش زمان و این یادآوری که عمر محدود است.بیهوش شدن: شکست، ناامیدی یا بحران‌های زندگی.گل‌های رز: عشق، زیبایی، امید و چیزهایی که دوباره به انسان نیرو می‌دهند.جاده طولانی: مسیر رشد و خودشناسی.الماس‌ها: فضیلت‌ها و ارزش‌هایی که در طول این مسیر به دست می‌آیند؛ مانند شجاعت، صداقت، نظم، مهربانی، آگاهی، فروتنی و پایداری.صدایی که می‌گوید راه را برو: وجدان، خرد درونی یا ندای آگاهی.پیام اصلی داستانداستان می‌خواهد بگوید:زندگی پر از زیبایی و سختی است. انسان ممکن است بارها زمین بخورد، اما اگر از زیبایی‌ها و ارزش‌های زندگی نیرو بگیرد و مسیر آگاهی و فضیلت را ادامه دهد، به آرامش و سعادت واقعی می‌رسد.@dostekhamosh

سؤال‌های شما در ظاهر جدا هستند، اما همگی درباره این هستند که ذهن انسان چگونه واقعیت را می‌سازد، تفسیر می‌کند و گاهی آن را اشتباه می‌بیند. اگر آن‌ها را به هم وصل کنیم، یک مسیر به دست می‌آید:۱. «روان تنها، من مقصر هستم، من یک شکست‌خورده هستم.»این جمله نمونه‌ای از سرزنش خود و برچسب زدن است.مثلاً:«من اشتباه کردم.» → یک واقعیت است.«من یک شکست‌خورده هستم.» → یک برچسب است، نه یک واقعیت.ذهن گاهی یک اتفاق را به کل شخصیت انسان تعمیم می‌دهد.۲. مغالطه‌ی انصافاین جمله می‌گوید:«اگر من آدم خوبی باشم، دنیا هم باید با من خوب رفتار کند.»اما زندگی همیشه این‌طور نیست.مثال گاو نر یعنی: اگر جلوی یک گاو نر بایستید، اینکه شما گیاه‌خوار و انسان خوبی هستید، رفتار گاو را عوض نمی‌کند.یعنی: واقعیت از قانون‌های خودش پیروی می‌کند، نه از انتظارهای ما.۳. تحریفات و توهمتحریف یعنی ذهن واقعیت را همان‌طور که هست نمی‌بیند.مثلاً:کسی جواب سلام شما را نمی‌دهد.ذهن می‌گوید: «حتماً از من بدش می‌آید.»در حالی که شاید اصلاً حواسش نبوده است.به همین دلیل گفته‌اند:«بزرگ‌ترین مانع دانستن، نادانی نیست؛ توهم دانستن است.»یعنی وقتی مطمئن هستیم که برداشت ما صددرصد درست است، دیگر دنبال حقیقت نمی‌گردیم.۴. «واقعیت صرفاً یک توهم است.»این جمله نباید به این معنا فهمیده شود که دنیا وجود ندارد.منظور این است که برداشت ما از دنیا همیشه کامل و دقیق نیست.دو نفر ممکن است یک اتفاق را ببینند، اما برداشت‌های کاملاً متفاوتی داشته باشند.۵. «جهان یک تفکر است؛ هر فکری آینده ما را می‌سازد.»این جمله تا حدی درست است، اما اگر مطلق گفته شود، درست نیست.فکرهای ما روی:تصمیم‌ها،رفتارها،و آینده‌ماناثر زیادی دارند.اما همه چیز فقط با فکر ساخته نمی‌شود. شرایط زندگی، دیگران، شانس، بیماری و عوامل زیادی هم نقش دارند.۶. بازیگر، ناظر، کارگردان، تهیه‌کنندهاین‌ها چهار نقش ذهن هستند.بازیگر: در حال زندگی کردن و واکنش نشان دادن.ناظر: بدون قضاوت، رفتار و فکر خود را می‌بیند.کارگردان: تصمیم می‌گیرد از این به بعد چگونه رفتار کند.تهیه‌کننده: امکانات، عادت‌ها، محیط و شرایط را فراهم می‌کند تا آن تصمیم عملی شود.مثلاً: کسی به شما توهین می‌کند.بازیگر: عصبانی می‌شود.ناظر: متوجه خشم خود می‌شود.کارگردان: تصمیم می‌گیرد آرام پاسخ دهد.تهیه‌کننده: تمرین، مطالعه و عادت‌های لازم را ایجاد می‌کند تا دفعه بعد بتواند این تصمیم را اجرا کند.ارتباط همه این سؤال‌هاهمه این مفاهیم به یک زنجیره وصل می‌شوند:یک اتفاق در زندگی رخ می‌دهد.ذهن آن را تفسیر می‌کند.اگر تفسیر اشتباه باشد، تحریف شناختی ایجاد می‌شود.تحریف باعث می‌شود احساس کنیم «من شکست‌خورده‌ام» یا «دنیا باید همیشه عادل باشد».اگر نقش ناظر را فعال کنیم، متوجه این خطاهای ذهن می‌شویم.سپس کارگردان تصمیم تازه‌ای می‌گیرد.در نتیجه رفتار و آینده ما تغییر می‌کند.به زبان ساده، همه این سؤال‌ها یک پیام مشترک دارند:.رنج انسان بیشتر از خودِ اتفاق‌ها نیست؛ از برداشت و تفسیر ذهن او از اتفاق‌هاست. هرچه بهتر بتوانیم ذهن خود را مشاهده و اصلاح کنیم، تصمیم‌های آگاهانه‌تر می‌گیریم و زندگی متعادل‌تری خواهیم داشت.@dostekhamosh

این پرسش‌ها به روان‌شناسی تحلیلی، فلسفه و آموزه‌های معنوی مربوط است. واژه‌هایی مانند «ایگو»، «کالبد دردمند» و «هشیاری» در آثار افرادی مانند کارل گوستاو یونگ و اکهارت تول کاربرد زیادی دارند. این مفاهیم بیشتر مدل‌هایی برای فهم تجربه انسان هستند، نه حقایق اثبات‌شده علمی.۱. شکوفه‌های آگاهی انسان چه زمانی به وجود آمد؟از دیدگاه علمی، آگاهی به‌تدریج در روند تکامل انسان شکل گرفته است. انسان امروزی حدود ۳۰۰ هزار سال پیش پدید آمد، اما توانایی تفکر پیچیده، زبان، هنر و خودآگاهی احتمالاً بین ۵۰ تا ۱۰۰ هزار سال پیش جهش بزرگی پیدا کرد.از دیدگاه روان‌شناسی، «شکوفایی آگاهی» زمانی رخ می‌دهد که انسان بتواند:افکار خود را مشاهده کند.احساساتش را بشناسد.از روی عادت زندگی نکند.درباره خودش سؤال بپرسد.۲. اوضاع کنونی عالم را چگونه می‌توان شناخت؟شناخت جهان از سه راه انجام می‌شود:مشاهده واقعیت‌ها.مطالعه و یادگیری.شناخت خود.اگر فقط دنیا را بشناسیم اما خود را نشناسیم، برداشت ما از جهان اغلب تحت تأثیر ترس، خشم یا خواسته‌های خودمان قرار می‌گیرد.۳. هسته نفس یا ایگو چگونه به وجود می‌آید؟در روان‌شناسی، ایگو از کودکی شکل می‌گیرد.کودک کم‌کم یاد می‌گیرد:«من» با دیگران فرق دارم.اسم من چیست.چه چیزهایی را دوست دارم.دیگران درباره من چه فکری می‌کنند.همه این تجربه‌ها کنار هم «ایگو» را می‌سازند.ایگو ذاتاً بد نیست؛ وجود آن برای زندگی روزمره لازم است. مشکل زمانی ایجاد می‌شود که انسان تصور کند فقط همان ایگو است.۴. چگونه ایگو را بشناسیم؟هر وقت این جمله‌ها در ذهن زیاد تکرار می‌شوند، معمولاً ایگو فعال است:من باید از همه بهتر باشم.نباید کسی از من انتقاد کند.اگر دیگران مرا تأیید نکنند، ارزشی ندارم.همیشه حق با من است.وقتی بتوانید این افکار را فقط مشاهده کنید، نه اینکه فوراً از آنها پیروی کنید، در حال شناخت ایگو هستید.۵. نقش‌بازی کردن ایگو چیست؟ایگو برای احساس امنیت، نقش‌هایی می‌سازد؛ مانند:قربانیقهرمانآدم کاملنجات‌دهندهمظلومرئیسدانای مطلقاگر احساس کنید بدون یکی از این نقش‌ها ارزش ندارید، احتمالاً ایگو به آن نقش چسبیده است.۶. کالبد دردمند چیست؟اکهارت تول «کالبد دردمند» را مجموعه‌ای از دردهای حل‌نشده گذشته می‌داند.مثلاً:تحقیر شدن.شکست‌های قدیمی.غم‌های درمان‌نشده.وقتی اتفاقی شبیه گذشته رخ می‌دهد، این دردها دوباره فعال می‌شوند و واکنش شما ممکن است شدیدتر از خودِ اتفاق باشد.۷. چرا بسیاری از فکرهای انسان غیرارادی و تکراری هستند؟زیرا مغز برای صرفه‌جویی در انرژی، عادت می‌سازد.اگر سال‌ها نگران بوده‌اید، ذهن همان الگوی نگرانی را بارها تکرار می‌کند.این افکار معمولاً از:خاطرات،ترس‌ها،باورهای قدیمی،و عادت‌های ذهنیتغذیه می‌شوند.وجود فکر به این معنا نیست که آن فکر حقیقت دارد.۸. چگونه از کالبد دردمند رهایی پیدا کنیم؟فرار کردن معمولاً آن را قوی‌تر می‌کند.راه مؤثرتر این است:هنگام ناراحتی، فقط احساس را مشاهده کنید.بدون قضاوت نام احساس را بگویید؛ مثلاً «الان خشم را احساس می‌کنم.»قبل از واکنش، چند نفس آرام بکشید.از خود بپرسید: «این احساس مربوط به همین لحظه است یا زخمی از گذشته را هم با خود آورده است؟»به‌مرور شدت واکنش‌ها کمتر می‌شود.۹. از کجا بفهمیم هشیار هستیم؟نشانه‌های هشیاری این نیست که هیچ فکری نداشته باشید.نشانه‌های آن عبارت‌اند از:متوجه می‌شوید که اکنون در حال فکر کردن هستید.قبل از واکنش، لحظه‌ای مکث می‌کنید.احساسات خود را می‌بینید، نه اینکه کاملاً در آنها غرق شوید.مسئولیت رفتار خود را می‌پذیرید.می‌توانید اشتباه خود را ببینید.توجه شما بارها به لحظه اکنون برمی‌گردد.به بیان ساده:خواب‌آلودگی ذهنی یعنی افکار شما را با خود می‌برند و متوجه نمی‌شوید.هشیاری یعنی حتی وقتی فکر یا احساس وجود دارد، بخشی از شما آن را مشاهده می‌کند و می‌گوید: «این فقط یک فکر یا یک احساس است؛ تمام حقیقتِ من نیست.»این نوع هشیاری معمولاً به‌تدریج و با تمرین توجه، خودآگاهی و مشاهده بدون قضاوت رشد می‌کند، نه اینکه یکباره به دست آید.@dostekhamosh